Monday، October 15، 2007                                                                          جهان اس ام اس

 محسن گودرزي
امسال در ايام عيد فطر چند اس ام اس دريافت كردم كه مضمون و فرم آن ارزش تامل دارد.
دو نمونه آن را در زير مي‌آورم:

ما غرق گناهيم ولي پاك سرشتيم/ حسرت زدة يك وجب از خاك بهشتيم
هر چند كه ابليس بسي وسوسه‌ها كرد/ اما چو پري بندة خناس نگشتيم
شكرانة زايل شدن حالت اغماء/ از خوردن آن ميوة ممنوعه گذشتيم
غفلت بكشد يونس جان در دل ماهي/ چون غمزة هستي به دل مزرعه گشتيم
افسوس كه اين ماه مبارك به سر آمد/ در دفتر اعمال ثوابي ننوشتيم
عيد سعيد فطر بر شما مبارك باد.

و نمونه‌اي ديگر:

خدايا در اين شب عيد ما را از شر الياس، پدرانمان ار شر هستي। مريض‌هايمان را از شر دكتر پژوهان در امان بدار. و دختري از تاجيكستان و يك وجب زمين در بيدآباد اصفهان به ما عطا كن. عيد فطر مبارك.

قبلاً هم نوع ديگري از كاربرد سريال‌هاي تلويزيوني را تجربه كرده‌ايم. برخي از سريال‌هاي تلويزيوني كه مورد استقبال مردم قرار مي‌گيرند، زمينه‌اي براي طرح برخي مسائل سياسي و اجتماعي مي‌شود. گاهي انبوهي از جوك‌ها با استفاده از عناصر سريال‌ها ساخته مي‌شوند كه به نقد شرايط سياسي يا اجتماعي مي‌پردازند. چنين پيوندي بين اثر هنري و شرايط اجتماعي و سياسي، افق‌هاي تفسيري اثر هنري را افزايش مي‌دهد و معاني تازه‌اي فراتر معناي آن خلق مي‌شود. در اين جريان، اثر هنري به ابزاري براي فهم، واكنش و به طور كلي تجربه جهان اجتماعي بدل مي‌شود. رشد اس ام اس باعث شده تا اين رسانه به منزله واسطه اين تبديل عمل كند و چنين تبديلي ساده‌تر و عمومي‌تر شود. از طريق اس ام اس، عناصر هنري يك اثر مقوله‌اي ابزاري براي خلق جهاني تازه مي‌شوند.
نمونه‌هايي از پيام‌هاي تبريك عيد فطر كه در ابتداي نوشته به آنها اشاره شد، همين تبديل را در سطحي ديگر انجام داده است و ويژگي‌هايي دارد كه درخور تامل است।

در هر دو نمونه پيام تبريك و نمونه‌هاي ديگري كه دريافت كرده‌ام، عناصر رسانه‌اي بدل به زمينه‌اي براي تجربه مفاهيم ديني شده است। در اين پيام‌ها، نام سريال‌ها و كنش قهرمانان آن به يكديگر مرتبط شده و معنايي فراتر توليد كرده تا نسبت به گناه انذار داده و توجه ما را به مفاهيم ديني جلب كند. اين نوع پيام از تعابير متداول براي بيان حسي از امري ديني متفاوت است. مواجهه با اثر هنري از لذت مصرف آن فراتر رفته و آن را عرصه‌اي نمادين براي بيان احساسات و تجربيات متفاوت ساخته است. تصور مي‌كنم بيان احساس ديني با كاربرد نمادهاي اثر هنري نشان از ضرورت‌ صورت‌هاي متفاوت از تجربه ديني دارد. شايد بتوان گفت كه اشكال متداول به دليل ايستا بودن آن نتوانسته‌اند با ضربآهنگ زندگي روزمره كه سيال، متنوع و متكثر است، همراه شوند. چنين زندگي‌اي نيازمند اشكال تازه‌تر و متحول‌تر بيان احساسات ديني است.

در عين حال، اس ام اس به رسانه‌اي دموكراتيك براي توليد و مصرف زيبا‌شناختي بدل مي‌شود। دسترسي تقريباً عمومي به اس ام اس و امكان توليد، آن را از رسانه‌اي يكسويه به رسانه‌اي دوسويه تبديل مي‌كند. امكان مشاركت تقريبا عمومي، فرصتي است تا اس ام اس‌ها با بهره‌گيري از تجريبات زندگي روزمره، متنوع و متكثر شده و اشكالي هنري عمومي با زبان‌ها و بيان‌هاي متفاوت ساخته شوند. نفوذ اين پيام‌ها گاه آن چنان زياد است آن را به فرايند ارتباطات شخصي چهره به چهره هم وارد مي‌كند. به همين دليل در روابط متقابل روزمره، گفتگوها به پيام‌هايي جالبي كه دريافت شده، اختصاص مي‌يابد. نادر نيست مشاهده وضعيت‌هايي كه افراد در كنار يكديگرند و هر يك مشغول جستجو در موبايل خود و خواندن مطالب جالب براي ديگري است. در واقع اين رسانه‌ جديد با ويژگي‌هاي زيباشناختي خود است كه به ميدان تعامل ما وارد شده است.

به اين ترتيب رسانه‌، فقط جهان ما را بازتاب نمي‌كند بلكه مخاطبان با بهره‌گيري از عناصر هنري، چنين جهان خود مي‌سازند. در عين حال، پيوند محكم رسانه (اعم از تلويزيون يا اس ام اس) با زندگي روزمره، عملاً منطق زندگي روزمره را بر ساختار و محتواي رسانه‌ها حاكم مي‌كند و مهر خود را بر آن مي‌نهد. زندگي روزمره در قالب‌هاي محدود و منجمد قرار نمي‌گيرد و از آن مي‌گريزد. اگر رسانه به هر دليل از جمله محدويت‌هاي رسمي در صدد مهار چنين رابطه‌اي باشد، مخاطبان خود دست به تفسير مي‌زنند و با پيوند زدن عناصر اثر هنري به زمينه‌هاي مختلف از چنين محدوديتي فراتر مي‌روند.



پی نوشت: مطلبی در باره اس ام اس از دکتر گودرزی دیروز در همشهری آنلاین منتشر شد، اما به درخواست من، ایشان پس از بازنویسی متن، روایت تازه‌ای از آن را برای وبلاگ زاویه دید، ارسال کردند.