خیلی اعتقاد به دفاع از خود ندارم
اما اعتراف می‌کنم که شدت حملات بعضی از دوستان در کامنت‌های یادداشت قبلی، مرا وادار می‌کند که از خود دفاع کنم.

جالب است که انگیزه نگارش یادداشت قبلی فریادهای اعتراض آمیز من در یک مهمانی افطار بود. دوستانی که از جمله اساتید دانشکده بودند، از سخنرانی رئیس جمهور دفاع می‌کردند و من از بس از دفاع آنان حیرت زده شده بودم، تقریباً فریاد می‌کشیدم. می‌گفتم چرا فراموش کرده‌اید که سفر رئیس جمهور کشور به سازمان ملل یک اقدام دیپلماتیک است و از اقدام دیپلماتیک انتظار حل مشکلات کشور در عرصه جهانی داریم. رخدادی غیر مسئولانه‌تر از این قابل تصور نیست که رئیس جمهور کشور با سفر و سخنرانی خود، باری بر مشکلات کشور نیز بیافزاید.

با این همه به عنوان کسی که تحلیل ذهنیت اجتماعی موضوع مورد علاقه او می‌باشد، نمی‌توانستم از این واقعیت چشم بپوشم که به هر حال سخنرانی احمدی‌نژاد حتی در سطح این دوستان که متخصصان حقوق و علوم سیاسی‌اند، طرفدارانی پیدا کرده است. نفس این رخداد ایجاب می‌کند که نسبت سخنرانی و ساختار گفتاری آن با ذهنیت اجتماعی مردم موضوع تامل قرار گیرد.

به نظرم بسیاری از کامنت‌ها ناشی از یک سوء تفاهم است. سوء تفاهم ناشی از عدم اطلاع از مبانی تحلیل گفتمان. در این روش تحلیلی، تحلیل کننده از علائق خود فاصله می‌گیرد و نفس جاذبه افکنی یک کلام را موضوع بررسی قرار می‌دهد. به این سوال پاسخ می‌دهد که ساختار کلام از چه ویژگی‌هایی بهره مند است، و جاذبه افکنی کلام ناشی از چه ذهنیت اجتماعی و فرهنگی است.

قصد داشتم از آن یادداشت کوتاه، دریچه‌ای بر این واقعیت فرهنگی بگشایم که عوام و خواص ما گاه در یک فضای کلامی که به نحوی شگفت انگیز ساختار پیچیده واقعیت را در نظم عوامانه کلام خود، ساده کرده است، همراه و همداستان می‌شوند. فکر می‌کنند انبارهای سلاح‌های هسته‌ای ناشی از اراده چند دولت ستمگر است و اگر این انبارها از میان برداشته شوند همه چیز در صحنه بین المللی گل و بلبل می‌شود. قصد داشتم در آن یادداشت کوتاه نشان دهم که به رغم آنکه بسیاری حسرت پول و ثروت و موقعیت آمریکا را می‌خورند، در عین حال دل‌شان خنک می‌شود از این که کسی جسورانه به آنها در خانه‌شان بد و بیراه بگوید و لذت می‌برند از اینکه یک ایرانی آمریکایی‌ها را در خانه خودشان مسخره کند.

کیف ناشی از این رخدادها، ساختار روان جمعی ما را بر ملا می‌کند.

در میان ایرانیان یا جهان سومی‌های مقیم در آمریکا و اروپا، مساله پیچیده‌تر این است. احمدی‌نژاد گاهی می‌تواند با این نظم کلامی حس درجه دومی بودنشان را اندکی التیام بخشد.

البته این لذت و کیف، موجب نمی‌شود که مردم رفتار رئیس جمهور را عقلانی و سنجیده ارزیابی ‌کنند. ممکن است از اقدام او کیف کنند، اما به جد بر این باور باشند که کار را نباید به دست او سپرد. این درست همان سخنی است که از زبان راننده آژانس – یکی از شواهد بحث من در یادداشت قبلی – شنیدم. او می‌گفت از جسارتش خوشم آمد، اما کارها را نباید دست چنین کسی داد. همه چیز را تخریب می‌کند.

من از تحلیل سخنان احمدی‌نژاد قصد داشتم دریچه‌ای به تحلیل ساختار ذهن جمعی بگشایم. گاه روان جمعی پیچیده‌تر از آنچه به زبان می‌آید عمل می‌کند.

اما از میان کامنت‌ها از کامنت نشانه شگفت زده شدم. او که خود دست در کار نشانه شناسی است و یادداشت‌هایش نشان می‌دهد که با مباحث مربوط به نشانه شناسی و گفتمان و تحلیل گفتمان به خوبی آشناست، نباید از یادداشت من نتیجه می‌گرفت که من احمدی‌نژاد را شخصیت پیچیده‌ای وانمود کرده‌ام که استراتژی‌های کلامی طراحی می‌کند. استراتژی کلامی، اصولاً یک مفهوم رابطی است. از استراتژی کلامی سخن گفتم به این معنا که چگونه یک ساختار کلامی در یک موقعیت ارتباطی، پیامدهای مثبت با منفی خاصی پدید می‌آورد. بنابراین استراتژی کلامی لزوماً ناظر به اراده سخنگو نیست، بلکه ناظر به ساختار کلام است. سخنگو خود چندان به ساختار موثر کلامی خود وقوف ندارد، این محیط ارتباطی و ذخائر فرهنگی است که یک سخن را آبستن استراتژی‌های کلامی می‌کند. آقای احمدی‌نژاد مثل هر سخنگوی دیگری، همانطور سخن می‌گوید که توانایی آن را دارد و به آن خو کرده است. اما در صورت توفیق در اثرگذاری، می‌توانید سخن او را بهره‌مند از استراتژی‌های کلامی به شمار آورید که ناشی از خصائص ارتباطی در یک فضای ارتباطی است.

من در یادداشت قبلی تمجیدی از سخنان رئیس جمهور نکردم. اما دوستان، اگر هم وجه مثبتی در سخنان او دیده بودم نباید اینهمه خشم برمی‌انگیخت. جامعه هفتاد میلیونی جامعه ایران، پیچید‌ه‌تر از آن است که تحلیل‌های تک خطی فهم آن را امکان‌پذیر کند. گاه مثل کسانی رفتار می‌کنیم که به طور مطلق هر وجه مثبتی از رقیب خود را انکار می‌کنیم. مردم گرد میزهای گوناگون حلقه زده‌اند و امور را به انحاء مختلف می‌بینند و تفسیر می‌کنند. خوب است این امکان را داشته باشیم که از میز خود فاصله بگیریم و نحوه متفاوت بازنمایی امور نزد دیگران را نیز تماشا کنیم.

سعی کرده بودم در یادداشت قبلی چنین امکانی را فراهم کنم.

کشیدن خط بر ماشین شیک همسایه قدرتمند

سخنان آقای احمدی نژاد در دانشگاه کلمبیا و سازمان ملل به نحوی شگفت انگیز جاذبه ایجاد کرده است.
علاوه بر نوشته‌های گوناگون در این زمینه، دیروز خود از یک راننده آژانس، یک کارشناس فرهنگی با گرایشات لائیک و چند استاد دانشگاه شنیدم که از سخنان آقای احمدی نژاد کیف کرده بودند. این هر سه تیپ در عین حال منتقد سیاست‌های رئیس جمهور در بسیاری از زمینه‌ها بودند.

بسیاری این جاذبه را ناشی از قدرت تبلیغات رسانه‌ای در داخل کشور توصیف می‌کنند. اما تصور می‌کنم کیفی که احمدی‌نژاد برای مخاطبانش فراهم کرده است، ناشی از استراتژی‌های کلامی خاصی است که بر فهم زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی در ایران، دریچه‌های قابل تاملی می‌گشاید.

یکی از استراتژی‌های کلامی آقای احمدی‌نژاد، قدرت و توانایی او در ساده سازی مسائل پیچیده است. ساده سازی مسائل پیچیده، وصول به گزاره‌های صادقی را ممکن می‌کند که در جلب افکار عمومی در سطح گسترده تواناست. اینکه قدرت‌های بزرگ همه سلاح‌های هسته‌ای و مخرب خود را نابود کنند و به جای خصومت، همه با هم دوست باشند و به یکدیگر مهر بورزند، گزاره صادق و قابل قبولی است که از ساده سازی یک مساله پیچیده حاصل شده است.

یکی دیگر از استراتژی‌های کلامی رئیس جمهور، جسارت اوست। جسارتی که از نادیده انگاشتن قواعد متعارف دیپلماتیک و بی اعتنایی به پیامد اظهارات بر نظر قدرت‌های سیاسی حاصل شده است. نفس این جسارت، قطع نظر از آنکه سخنان ایراد شده چه پیامدهای در بردارد، مخاطب را در کیفی عمیق می‌غلتاند.

نشستن در جایگاه فراتر در کلام، به رغم موقعیت فروتر اقتصادی و سیاسی، یکی دیگر از استراتژی‌های کلامی در سخنان آقای رئیس جمهور است। ایشان چنان در مقام کلام حریف قدرتمند خود را به پیروی از قواعد عقل دعوت می‌کنند که مخاطب برای یک لحظه، رقیب قدرتمند را در مقام یک دیوانه و کودک نابالغ احساس می‌کند. این در حالی است که همواره رقیب قدرتمند عاقل و خردورز نیز انگاشته شده است. اما وارونگی واقعیت در کلام، مخاطب را برای چند لحظه از یک کیف عمیق بهره مند می‌کند.

این استراتژی‌های کلامی ناشی از آگاهی خطیب از زمینه فرهنگی و اجتماعی است که نیاز دارد از موقعیت فرودستی فراتر رود حتی با کشیدن خط بر ماشین شیک همسایه قدرتمند.

کیف شنیدن، گاهی چنان قدرتمند است که کسی نمی‌پرسد که این خطابه جسارت آمیز، چه کمکی به حل معضلات سیاسی کشور کرده است.و چه پیامد عینی و واقعی برای حل بحران‌های بین المللی کشور به همراه آورده است.

ساز جمعی

بخش مهمی از دوران کودکی و نوجوانی‌ام را در هیآت عزاداری گذرانده‌ام.
روضه که می‌خواندند از اینکه گریه‌‌ام نمی‌گرفت، احساس گناه می‌کردم و حسرت کسانی را می‌خوردم که بیش از حد گریه و شیون می‌کردند.

از این و آن زیاد می‌پرسیدم که اینها چرا اینهمه گریه می‌کنند
از میان پاسخ‌ها، یکی به دلم نشست. می‌گفتند مردم غم و غصه زیاد دارند. به نام امام حسین ساز اندوه خودشان را ساز کرده‌اند.

شاید راست می‌گفتند، مردم سبک بال و شاد از مراسم بیرون می‌آمدند.

گاه ساز اندوه فردی، جای خود را به ساز اندوه جمعی می‌داد. به نام امام حسین، از غم و اندوه طبقات فرودست می‌گریستیم. امام حسین بهانه‌ای بود تا نسبت به کسانی کینه بورزیم، کسانی را به شدت دوست بداریم.

به عبارتی دیگر، امام حسین، احساسات جمعی را پیرامون مسائل و مصائب جمعی برمی‌انگیخت. با امام حسین حس جمعی بیدار می‌شد و با بیداری حس جمعی می‌توانستیم تخیلات جمعی را نیز حول و حوش آینده مطلوب سامان دهیم.

خطیبانی که دین را به عرصه سیاست کشانیدند، با بهره‌گیری از نمادهای دینی، احساسات جمعی را برانگیختند و در صحنه منازعات سیاسی تولید قدرت کردند. حس جمعی، همیشه از تصویری از یک گذشته جان می‌گیرد که به آرزویی در آینده حیات می‌بخشد و این دو، در کنار هم معنایی جمعی به اکنون می‌بخشند.

درد جامعه امروز ایران، فقدان حس جمعی است. در فقدان حس جمعی هیچ قدرتی وجود ندارد. هیچکس قدرت ندارد. نظام سیاسی هر روز یک مانور تبلیغاتی در میان می‌آورد. اما جامعه ایران واکنشی از خود بروز نمی‌دهد. مخالفین نظام سیاسی هم، شجاعت‌ها از خود بروز می‌دهد. هر از چندی سر و کله کسی پیدا می‌شود که حرف‌های مگو می‌زند، اما جامعه ایرانی واکنشی از خود بروز نمی‌دهد.

به دنبال آن نیستم که دوباره با یک واکنش در سطح ملی مواجه شویم. در سطح گروه‌ها و طبقات اجتماعی نیز با چنین واقعیتی مواجهیم. مردم تک به تک زنده‌اند. اما کمتر با گروه اجتماعی زنده مواجهیم.

گروه اجتماعی زنده نخواهیم دید، مگر آنکه ساختار حس جمعی گروه برانگیخته شود و این نیازمند زندگی نمادها، اسطوره‌ها، خاطرات، تخیلات و آرزوهایی است که یک گروه اجتماعی را برانگیزد و هویتی متمایز به آنها عطا کند.

معضل جامعه امروز ایران آن است که اسطوره‌ها و خاطرات زنده جمعی‌اش در فرایند یک انقلاب به کار بسته شد. این مواریث جمعی، چندان در عرصه سیاسی به کارگرفته شدند که دیگر برانگیزاننده ساختار حس جمعی نیستند. اگرچه همچنان مولد مناسک جمعی‌اند. اما این مناسک مولد هیچ هویتی در سطح اجتماعی نیستند.

به علاوه، در تقابل با این وضعیت، عقلانیتی میاندار شد که با به پرسش کشیدن هرآنچه مولد حس جمعی بود ستیز می‌کرد. مساله فردی را در کانون قرار داده بود و هرگونه حیات در پرتو عواطف و احساسات ناشی از حیات جمعی را به سخره می‌گرفت.

این همان سخنی بود که در یادداشت قبلی تحت عنوان عقلانیت دانشگاه از آن سخن گفتم. عقلانیت دانشگاه، در موقعیت خاص جامعه ایرانی، حیات بخش به مساله فردی در تقابل با مساله جمعی بود. بر تفاوت‌ها تکیه می‌کرد و با بدل کردن گفتارهای زنده و موثر، به گفتارهای انتزاعی و فلسفی، تولید قدرت در عرصه عینی را به محاق برد.

در پرتو عقلانیت انتزاعی و در عین حال فایده‌گرایانه‌ای که عقلانیت دانشگاهی به ارمغان آورده است، گذشته به یک کاریکاتور بدل شده است. گذشته با همه ذخائر و مواریث‌اش.

در پرتو تصویر مضحک گذشته، آینده نیز موضوعیت خود را از دست داده است.

ایران امروز، از فقدان امکا‌ن‌های تولید قدرت رنج می‌برد. نه نظام سیاسی و نه مخالفین‌اش، قادر به تولید قدرت جمعی نیستند. نه در سطح ملی، و نه در سطح گرو‌ه‌های اجتماعی با حیات جمعی مواجه نیستیم. اجتماعات جامعه ایرانی، گویی تحلیل رفته‌اند و با نوعی حیات ذره‌وار در سطح فردی یا خانوادگی مواجهیم.

پی نوشت: یادداشت فوق، در پاسخ به کامنت دوست عزیز، مرتضی کریمی نوشته شد که از یادداشت عقلانیت دانشگاه این نتیجه را گرفته‌اند که من از حیات خود چنان پشیمانم که علی الاصول باید خودکشی کنم. از چشم عقلانیت دانشگاه سخن می‌گفتم، وقتی گذشته خود را حیات دن کیشوت وار خواندم، و از چشم این عقلانیت سخن گفتم، هنگامی که فضای فعلی را مولد بازرگانان منعفت اندیش.

ماه رمضان و تجربه ناب خوردن

همیشه عارفان و فقیهان و فیلسوفان دینی با هم در نزاع بوده‌اند و بحث از اینکه روایت کدامیک از دین، روایت ارجح است، سراسر تاریخ اسلام را اشغال کرده است.

هنوز هم بحث مذکور پایان نپذیرفته است.

اما آنچه هیچگاه توجهی به آن نشده، سنت دینی است که توسط مردم دین‌دار در طول تاریخ حیات دین اتفاق افتاده است. سنت دینی نوعی از دین‌داری است که مردم با توجه به ساختار زندگی روزمره خود اختیار کرده‌اند. نحوی از دین‌داری که متناسب و سازگار با عقلانیت جمعی و تاریخی مردم است. نه الزاماً متناسب و سازگار با این یا آن نحوه ادراک نخبه‌گرایانه از دین.

یکی از وجوه مشترک روایت‌های متعدد فیلسوفان و عارفان و فقیهان از دین، تن زدودگی و لذت زدودگی از سازمان حیات دینی است. همواره چنین فرض شده که جسم باید در خدمت حیات روحی، موضوع تخفیف و سرکوب قرارگیرد و به شدت تحت کنترل درآید. به همین جهت است که دین چهره‌ای عبوس، کنترل کننده، رویاروی منطق زندگی و شبکه امیال یافته است. همواره فرض بر این بوده است که تنها به شرط خالی کردن انبان از طعام، وصول به گوهرهای اجلالی ممکن خواهد بود.

انتظار سیاستگذاران فرهنگی در جمهوری اسلامی نیز متناسب و سازگار با همین فهم، همواره جامعه‌ای تن زدوده بوده است و با رویارویی با شبکه امیال موضوعیت یافته است.

اما در چارچوب حیات دینی و متناسب با الگوی واقعاً موجود دین نزد مردم، ماجرا شکل و صورتی متفاوت دارد.

همیشه از خود پرسیده‌ام چرا مناسک دینی ماه رمضان اینهمه مقبول و پرطرفدار است. سخن بر سر آن نیست که چند درصد مردم واقعاً روزه می‌گیرند. اما به جد می‌توان شاهد یک رخداد خودجوش مردمی بود که در ماه رمضان چهره نشان می‌دهد. به رغم ناکامی‌هایی که جمهوری اسلامی در خلق یک جامعه دینی داشته است، ماه رمضان به نحو خودبخودی، منعکس کننده یک جامعه بالنسبه دینی است.

اگرچه ماه رمضان با سختی‌هایی توام است، اما همیشه با اشتیاق به ماه رمضان نگریسته‌ام و از تجربه روزه داری لذت برده‌ام.

یکی از رازهای گرمای ماه رمضان و عمومیت یافتن آن، نسبتی است که یک تکلیف دینی با شبکه خواست و امیال در متن زندگی روزمره مردم یافته است. مردم در عقلانیت و تجربه جمعی و تاریخی خود، روزه‌داری را که مناسک توام با کنترل میل خوردن و آشامیدن است، با به حداکثر رسانیدن لذت از خوردن و آشامیدن درآمیخته‌اند و اینچنین روزه داری را به موضوع میل عمومی بدل کرده‌اند.

پیچیدگی و تنوع غذاهای ویژه ماه رمضان، رنگینی سفره‌های افطار، عطر و تنوع سفره‌هایی که بطور سنتی برای مراسم افطار چیده می‌شود، عملاً مولد انتظار یک ضیافت دلچسب برای خوردن و آشامیدن است که صرفاً به شرط تحمل یک روز گرسنگی و تشنگی حاصل می‌شود. این نکته به ویژه در سنین کودکی و نوجوانی موضوعیت دارد. لذت خوردن آشامیدنی‌ها و خوردنی‌های شیرین پس ساعاتی تشنگی و گرسنگی در سنین کودکی، چنان خاطره‌ای از لذت خوردن را در ساختار ذهنی ما حک کرده است که همیشه با ماه رمضان بازتولید می‌شود و حیات مجدد پیدا می‌کند.

البته بزرگسالان نیز که در مشغله‌های زندگی روزمره خود، خوردن را به بخشی اجباری و ضمنی زندگی خود بدل کرده‌اند، در ماه رمضان می‌توانند ناخواسته تحت تاثیر جاذبه خوردن و آشامیدن قرارگیرند.

چنین است که روزه به واسطه پیوندی که با شبکه امیال برقرار می‌کند به یک سنت دیرین و پرجاذبه عمومی بدل می‌شود. این نکته منحصر به ماه رمضان نیز نیست، می‌توانید بخشی از عمومیت تمایل به مشارکت در عزاداری عاشورا را نیز در پرتو نسبتی که با شبکه‌های گوناگون میل برقرار می‌کند موضوع مطالعه قرار دهید. به عنوان مثال، در خاطره فردی من، روز عاشورا همیشه با لذت شربت‌های خنک درآمیخته است.

مردم در همین درآمیختگی منع خوردن با لذت خوردن است که تجربه مومنانه یافته‌اند و توانسته‌اند آن را از نسلی به نسل دیگر انتقال دهند. آنها همواره بهره‌ای از گوهرهای اجلالی یافته‌اند اما در آلودن حس گرسنگی به حس عمیق و ناب لذت خوردن،

دین در تجربه عینی خود و آنچنانکه در حیات عینی و تاریخی مردم ظاهر شده و تداوم یافته، نسبتی معقول با تنانگی و شبکه امیال مردم یافته است. اما راویان فیلسوف و فقیه و عارف، تلاش کرده‌اند با قطع پیوند دین با شبکه امیال تصویری ناب و مطهر و استعلایی از آن بسازند. البته انصاف آن است که در این زمینه اتفاقاً فقیهان از همه کمتر سهیم بوده‌اند. این تصویر استعلایی در فضای انقلاب با روایت استعلایی از یک جامعه انقلابی نیز در هم آمیخت و اینهمه خشکی و خشونت را با دینداری در آمیخت.

باور کنید اگر نسبتی که دین در سنت عینی مردم با شبکه امیال و با تجربه لذت و کیف برقرار کرده نبود، تلاش پس از انقلاب که همواره توام با کنترل و منع بوده است، امکانی برای انتقال آموزه‌های دینی به نسل جوان باقی نگذاشته بود.

مرجعیت قائل شدن برای سنت‌های عینی و تاریخی مردم در الگوی دین داری و عدم توجه صرف به مرجعیت نخبگان فیلسوف و عارف و فقیه، می‌تواند انقلابی در فهم دین‌داری فراهم آورد। نباید فراموش کنیم که در نزاع‌های پس از انقلاب نیز، محل نزاع، توجه به نخبگان روشنفکر بوده است। روایت روشنفکران ازدین نیز همواره دین داری در یک تجربه ناب استعلایی و بیرون از تجربه عینی و ملموس زندگی روزمره بوده است و از نقطه نظر فقدان نسبت با تجربه ملموس زندگی، چندان تفاوتی با روایت‌های دیگر نداشته است.

دین در تجربه زیسته و تاریخی مردم، همواره پرنشاط‌تر و زنده‌تر از آنچیزی بوده است که در روایت‌های عقلانی شده نخبگان پرورده می‌شود.

با قهرمان می‌توان مانع از شتاب فرومایگی شد

اگر به راستی میسر بود که جامعه‌ای دمکراتیک سامان یابد که دائرمدار آن میانمایگان و عقول متوسط آدمیان باشند، به رغم عشق و علاقه‌ای که به قهرمانان دارم، عطای آنان را به لقایشان می‌بخشیدم. از همین نقطه نظر بود که ارسطو، راز تداوم نظم دمکراتیک را بیرون کردن کسانی می‌دانست که به نحوی قاعده افراد و عقول متوسط را نقض کنند. به نظر ارسطو باید افرادی را که بیش از حد ثروتمندند و یا بیش از حد از فضیلت، شجاعت و یا دانایی بهره‌مندند، از جامعه دمکراتیک بیرون انداخت آنان توازن یک دمکراسی را به هم می‌زنند و موجبات بی ثباتی و هرج و مرج را فراهم می‌کنند.

اما واقع این است که نظم دمکراتیک تنها به واسطه کسانی که بیش از حد متوسط ثروت یا فضیلت دارند از هم گسیخته نمی‌شود، بلکه به دلیل رشد و تکثیر فرومایگان از هم می‌گسلد.

یونانیان نه تنها در باب نظم دمکراتیک، بلکه در باب هر الگویی از نظم از شرایط فساد و تباهی آن سخن می‌گفتند و اینکه چرا حراست از قاعده هر نظم اجتماعی ضروری است. عامل بی ثبات کننده نظم دمکراتیک گسترش فرومایگی است که بر میانمایگی غلبه می‌کند و نظم اجتماعی را به یک هرج و مرج مبدل می‌سازد.

فرومایگان، همه ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی را هزینه می‌کنند تا به فوری‌ترین و کم ارزش‌ترین خواسته‌های فردی خود واصل شوند. چوب حراج به سرمایه‌های اجتماعی می‌زنند و به طرفه العینی جامعه را به عرصه جدال بی رحمانه برای تامین خواسته‌های فردی بدل می‌کنند. گاهی احساس می‌کنید وضع طبیعی هابزی نه تنها یک وضعیت فرضی نیست، بلکه تصویر زندگی متعارف در یک جامعه از هم گسیخته است. آموزه آدمی گرگ آدمی است نه یک فرضیه فلسفی بلکه بخشی از ساختار ملموس زندگی است.

به قول یونانیان، جامعه از هم گسیخته‌ای که فرومایگان بر آن استیلا یافته‌اند، آن روی جباریت سیاسی است. در یک جامعه دمکراتیک که میانمایگان سامان آن را بر عهده گرفته‌اند، اجتماع عقول متوسط بازتاب کننده حقیقتی است که همواره استحکامی بیش از عقول نخبگان فیلسوف دارد. اما در تنازع میان فرومایگان، عقل متوسط نیز رخت از میان می‌بندد و نظام اجتماعی دستخوش تنازع میان ابلهان می‌گردد.
جماعت ابلهان، چندان کار را بر خود و دیگران دشوار می‌کنند، که همه چیز برای فعالیت تبلیغات‌چیان دروغ پرداز فراهم می‌شود. چهره حقیری را در چشم ابلهانه مردم می‌آرایند، و مردم خسته از انباشت بلاهت جمعی را به سوی او می‌خوانند. آنگاه است که از فساد و تباهی یک نظم دمکراتیک به سمت هرج و مرج سیاسی و از آنجا به سوی جباریتی خشونت بار نقل مکان می‌کنیم.

استعداد فساد در نظم‌های دمکراتیک است که ظهور قهرمان را وجاهت می‌بخشد. قهرمانان کسانی هستند که در الگوی زندگی از حدود و عقول متوسط فراترند و در مشی زندگی خود سمبل و مصداق ارزش‌های برین‌. طور زندگی و انتخاب‌های آنان، موجب تربیت جماعت است. نفس وجود آنان، مانعی در مقابل میل جمعی به فرومایگی است. والایی آنان اگرهم به والایی جمعی نیانجامد، دست کم از شتاب سقوط به سمت فرومایگی می‌کاهد.

بدیهی است که نباید در خصوص قهرمان از قاعده ندرت عدول کرد. آنجا که هر آن کسی کسوت قهرمانی می‌پوشد و جماعت دلخسته را چندی به دنبال خود می‌کشاند، پیشاپیش معلوم است که با همان بازی جماعت فرومایگان و تبلیغات‌چی‌های دروغ پرداز مواجهیم. قهرمان عوام فریب نیست. قهرمان در بزنگاه‌های حاد تاریخی به ندرت زاده می‌شود. علاوه بر شاخصه‌هایی که یک قهرمان واقعاً از آن بهره‌مند است، تا حدود بسیاری نیز قهرمان یک وانموده فرهنگی است.

کسانی که در مشی زندگی خود به حق شایسته عنوان قهرمانی بوده‌اند، در بستر تاریخ بارها و بارها در قالب قصه‌ها و روایت‌ها و در صور گوناگون هنری نظیر شعر و نمایش و نقاشی بازآفرینی می‌شوند. قهرمان در سینه‌ و چشم و خاطره مردم هر روز فربه‌تر از پیش می‌گردد. قهرمان به این معنا، حاصل همه عقلانیت و فضائل جمعی و تاریخی یک ملت است.

چنین بود که یونانیان، به جای قهرمان از خطیبان سخن می‌گفتند. خطیبان احیاگران قهرمانان ‌و به یادآورندگان خاطره‌های از دست رفته‌اند. قهرمانان همواره به مدد روایت‌ها زنده می‌مانند و نقش تاریخی خود را در خاطره جمعی یک ملت ایفا می‌کنند. بنابراین جامعه بیش از قهرمان نیازمند هنرمندانی است که به مدد سخن، به مدد نغمه‌های ماندگار، به مدد خط و نقاشی و نمایش قهرمانان را هر آن به سیاق نیاز خاص و دوران خاص بازآفرینی و احیا می‌کنند. نقشی که خطیبان و هنرمندان در یک نظم دمکراتیک بر عهده دارند، همانی است که یونانیان تحت عنوائ پایدیا یا تربیت از آن سخن می‌گفتند.

پیامبران بزرگ خداوند، امام علی(ع)، امام حسین(ع)، رستم دستان، مولانا جلال الدین رومی مصادیقی از قهرمانان‌اند که در بستر فرهنگ و حافظه جمعی ما هستند. سنت‌ها به انحاء گوناگون بزرگ‌داشت خاطره آنان را بازتولید می‌کنند. مرثیه‌ها ساخته می‌شود، افسانه‌ها تولید می‌شود، مردم به ذکر و تکرار نام آنان و انتقال سخنانشان تشویق می‌شوند

و اینهمه چیزی نیست جز راز تداوم ارزش‌های والا که مردم بدون اینهمه، در تالاب فرومایگی می‌غلتند.

پی نوشت : یا دداشت فوق در شهروند امروز همین هفته منتشر شده است