پيش از اين بر اين باور بوديم كه هر يك روحي بزرگيم و در زندان يك تن فردي اسير شده‌ايم. به همين جهت به ديده تحقير به بدن خود مي‌نگريستيم. تن را خوار مي‌داشتيم و با ضربات شلاق، مهر پرهيز و اخلاق را بر چشم و زبان خود مي‌كوفتيم.

دلنگران پروانه‌اي بوديم كه در قفس بود. مي‌ترسيديم جانش در اين قفس آلوده از دست برود.

چندي توفيق مي‌يافتيم و احساس مي‌كرديم كه خانه تن‌مان در كف عقل و روح‌مان افتاده است و همه چيز به سياقي كه مي‌خواستيم درآمده است. خيالاتمان، هوس‌ها و وسوسه‌هاي گوناگون اما مثل باد مي‌وزيدند و همه چيز را زير و رو مي‌كردند و دوباره روز از نو روزي از نو.

در اين دوره دين را جدال با تن فهم مي‌كرديم. هميشه از جبهه اين نبرد البته ناكام و دست خالي بازمي‌گشتيم و حس مستمر گناه حاصل اين ناكامي مدام بود.

در دوران انقلاب، با دين تن زدوده مواجه شديم. ايدئولو‌ژي انقلابي تنها يك جنگ و جدال سياسي نبود. پيش از آن نسبتي با اين دلنگراني‌هاي فردي داشت. ايده انقلابي مي‌توانست امكاني براي تعديل اين نزاع بي پايان عرضه كند. در فضاي انقلابي، آن روح بزرگ از قفس تنگ بدن فردي بيرون مي‌آمد و در خيابان و كوچه‌هاي مبارزه و نزاع سياسي تجسد پيدا مي‌كرد. شوق يك پيروزي در خيابان ماجراي بدن و روح را دگرگون مي‌كرد. از آن پس اين روح بزرگ نبود كه در زندان يك تن اسير بود،‌ بلكه ان روح بزرگ بود كه تن‌هاي كثير فردي را در زندان خود اسير مي‌كرد.

و اينچنين بود كه تجربه كنش انقلابي،‌ تجربه تن زدوده از رستگاري بود.

بدن‌ها در فرايند تجربه انقلابي،‌ چنان در هم گره مي‌خوردند كه به راستي جراحتي در بدن يك دوست،‌ آه از گلوي تو بيرون مي‌آورد. پيوند جمعي در پرتو استيلاي روح بر بدن‌ها، حس يك يگانگي عظيم و پرشكوه را در ما مي‌آفريد. خوني واحد در رگ‌هاي همه مي‌چرخيد. قلب‌ها براي همه مي‌تپيد. ... ادبيات دوران انقلاب،‌ مملو اين قبيل استعاره‌ها بود. استعاره‌هايي كه به راستي خبر از يك واقعيت مي‌داد. تن‌هامان را به اجاره داده بوديم و به همين جهت، از هجوم وسوسه‌هاي آن در امان بوديم.

به راستي درك مستقيم خود از تن فردي را از دست داده بوديم. تن‌هامان منقبض بود. چرا كه اراده‌اي آهنين بر آن استيلا داشت و آن را به كلي از دست اختيار ما بيرون برده بود. تن‌هاي فردي قدر و قيمتي نداشتند. آن‌ها را در بارگاه عظيم روحي بزرگ كه بر بدن‌ها استيلا يافته بود، فدا مي‌كرديم.

شجاعت كه پيش از اين نشانه‌اش را در تن‌هاي رزم آزموده و نيرومند جستجو مي‌كرديم،‌ اينك در بدن‌هاي زرد و نحيف متجسد مي‌شد. چرا كه به راستي شجاعت صفت تن فردي نبود،‌ بلكه تن جمعي بود كه تن‌هاي فردي همه در خدمت آن بودند. تن فردي هر چه زرد و نحيف‌تر بود نشان از آن تن جمعي پرنشاط و توانا داشت.

گسيختگي در فضاي انقلابي، با مرگ آن روح بزرگ همراه و همزمان بود. گويي اتصال ميان تن‌ها يكباره پايان يافت. تن‌هاي فردي مثل تكه‌ پاره‌هاي يك بدن بزرگ،‌ به اينسو و آن سو پرتاب شدند. ويروس وسوسه‌ها دوباره به جان بدن‌ها افتاد. پس از آن تن‌ها با رژيم‌هاي گوناگون ظاهر شدند.

برخي از تن‌ها،‌ اين جدايي را برنتابيدند. در جستجوي امكان‌هاي تازه براي پيوند با ديگران بودند. البته كمتر توفيقي در اين زمينه يافتند، با اينهمه از تلاش دست نكشيدند.

برخي از تن‌ها، مثل تكه گوشت‌هاي بي استخوان، استواري خود را از دست دادند. افسرده و بي حال و خاكستري به جهان نگريستند.

برخي از تن‌ها، نشاط پيدا كردند،‌ احساس زندگي كردند و تلاش كردند همه جا را با حضور بازيگوشانه خود پر كنند.

تجربه مومنانه ما اينك در جدال ميان دو رژيم اول و سوم اسير شده است. به عبارتي ديگر،‌ در جدال ميان اين دو رژيم تنانگي ممتنع شده است.

ما هم در فضاي پيش از انقلاب و هم در فضاي انقلابي، درگير الگوي دوگانه ساز و افلاطوني روح و بدن بوديم. اينك در امتناع استيلاي يك روح بزرگ كه بدن‌ها را به استيلاي خود درآورد، با هجوم بدن‌هاي هنجارگسيخته مواجهيم. تنها يك راه چاره پيش روي ماست. اينك ضروري است كه با خروج از آن الگوي دوگانه ساز افلاطوني،‌ نسبتي ميان روح و بدن بيابيم. بدن را از كليشه زندان روح به در آوريم. بدن را پنجره‌اي به سمت زيبايي‌هاي روحي بيانگاريم. به تمناهاي آن با نگاهي همدلانه نظر كنيم. جوانب زيبايي شناختي حيات آن را ناديده نيانگاريم. بدن نه زائده حيات پاك انساني است و نه تبعيدگاه به جهان پرگناه

اتفاقاً روايت قرآني از انسان مومن،‌به هيچ روي روايت تن زدوده نيست. در روايت قرآني، معاد وجهي جسماني دارد. به اين معنا،‌ انسان روح جاويد نيست،‌ بلكه يك تن جاويد نيز هست. عذاب و پاداش‌هايي كه قرآن به آدمي نويد مي‌دهد عمدتاً ناظر به انسان واجد بدن است. اما در روايت تن زدوده اين معاد، انسان وجه جسماني خود را از دست مي‌دهد. معاد روحاني با روايت تن زدوده و فاقد جسمانيت از دين نسبت وثيق دارد.

نمي‌دانم چرا در تاريخ اديان، عقل و روح را بر صدر نشانده‌اند و بدن را فروگذاشته‌اند.

عقل و روح پرواز مي‌كنند، به امور مجرد مي‌انديشند. پرواز مي‌كنند. سبك مي‌شوند،‌ به نور بيشتر شباهت دارند و از جنس جهاني ديگر قلمداد شده‌اند.

اما بدن منشاء خودخواهي، حرص، شهوت و زياده‌خواهي قلمداد شده است. هوسباز است و سنگين و اين جهاني. از جنس اين عالم است و نشاني از قدسيت در آن نيست. بايد شلاق بخورد،‌ محدود شود، كنترل شود تا مانعي پيش پاي روح و عقل ننهد.

از ميان جرائم او شهوت بيش از همه سنگين است. او را در بند ديگران و اين جهان ساخته است. چنان آدمي را در كام لذت فرومي‌نهد كه از همه صور عالي و آن جهاني غافل مي‌ماند.

اما كاش يكبار بيرون مي‌ايستاديم. همه خواستن‌هاي او را مثل يك ناظر بي طرف تماشا مي‌كرديم. آن بزرگ‌ترين جرمش را كه شهوت و ميل جنسي است،‌ در قوالب پيچيده و سنگيني از بازنماهاي فرهنگي و اجتماعي و هزار قاعده شرعي و عرفي درآميخته‌اند. اما همان خواستني كه در ميل به ديگري در او پديدار مي‌شود، در نسبت او با يك گيلاس خوشرنگ نيز پديدار مي‌شود،‌ اما عريا‌ن‌تر و كمتر پيچيده.

در فرياد شوقي كه از سر سرمستي از ديدار يك گل زيبا سر مي‌دهد نيز پديدار مي‌شود.

از همان جنس ميل جنسي است،‌ هنگامي كه در خنكاي باران، خود را به قطره‌هاي شاد مي‌سپارد.

بدن خسته مي‌شود. روي خاك دراز مي‌كشد. خاك گويي آغوش گرمي است كه او را تسلي مي‌دهد. سرانجام نيز به او باز مي‌گردد،‌ در او مستحيل مي‌شود. از جنس او مي‌شود چنانكه از او برآمده است. در او به ابديت مي‌پيوندد.

بدن به واسطه ميل،‌ به واسطه بو،‌ به واسطه گرسنگي، به جهان و ديگران وابسته است و دلبسته. و اينچنين بخشي از جهان است. بي واسطه و منتشر. عشق او را به ديگري متصل مي‌كند،‌ گرسنگي او را به نان،‌تشنگي‌ به آب. خستگي به خاك، ميل به تنفس او را به هوا.

چرا هميشه خواسته‌اند كه شر بدن را از سر عقل كم كنند. مي‌توان شر عقل را نيز از سر بدن كم كرد. آنگاه بدن ديگر احساس جداماندگي از عالم نخواهد كرد. به سلولي از تن عالم بدل خواهد شد. با دم و بازدم عالم نفس خواهد كشيد.

آنگاه به واسطه تن است كه مي توان مثل نسيم اين جهان وزيد،‌ مثل بهار اين جهان شكفت، مثل آبشاري در دشت اين جهان فروريخت. كدام صورت اعتقادات عقلاني است كه اينچنين بنده را با خدايش يگانه كند؟

بدن‌ها تنها از چشم‌ها پوشيده نيست،‌ بلكه در هزارتوي مفاهيم و موازين نيز پوشانيده شده است. آنگاه دين و معنويت و اخلاق، بيشتر به ديوارهاي پرتيغ شباهت دارند كه هر لحظه گوشه‌اي از بدن را خراش مي‌زنند. بايد تن زدوده شوي تا از كنار آنها به سلامت گذر كني.

چنين است كه با شورش تن‌ها مواجهي. تن‌ها شورش مي‌كنند و به منزله گسل‌هاي هتاك عرصه اخلاق و دين و معنويت را گسيخته مي‌كنند.

جدال دين تن زدوده و تن‌هاي هنجارگسيخته هميشه به سود دين و معنويت پايان نمي‌گيرد.

تا كنون بيشتر خو كرده‌ايم دين را بر صورت عقل و روح مجرد تماشا كنيم، اما تن نيز دفتر ناخوانده‌اي از نكته‌هاي ظريف و عارفانه است.

يادي از دوم خرداد

بارها به خود باليده‌ايم كه روشنفكري پس از انقلاب به جد از روشنفكري دوران پيش از انقلاب عميق‌تر و پربارتر است. يك نشان اين تحول را پايان استيلاي پزشكان و مهندسان بر فضاي روشنفكري و تقويت حضور روشنفكران تحصيل كرده در رشته‌هاي علوم انساني دانسته‌ايم. صد البته كه چنين نيز بوده است. انصافاً حضور فعال تحصيل كردگان در رشته‌هاي جامعه شناسي و فلسفه و علوم سياسي و اقتصاد در مباحث روشنفكرانه پس انقلاب، عمق و گستره مباحث سياسي و اجتماعي را در افق‌هايي متفاوت با گذشته ظاهر كرده است.

روشنفكران پيش از انقلاب كه عمدتا مهندس و پزشك بودند، در ساده كردن مباحث پيچيده بسيار مهارت داشتند. مباحث پيچيده را ساده مي‌كردند و به همين جهت به سادگي به مرحله عمل و اقدام مي‌رسيدند. فكر مي‌كردند كه عرصه اجتماعي و فرهنگي چندان تفاوتي با احداث يك ساختمان و يك پل ندارد. پس از مختصري محاسبه و حساب و كتاب،‌ وارد ميدان عمل مي‌شدند. كافي بود يك كتاب و چند مقاله بخوانند تا در باره عميق ترين مسائل بشري به جمع‌بندي كافي برسند و عزم ميدان عمل كنند.

اما روشنفكران پس از انقلاب‌،‌ كه عموماً در رشته‌هاي علوم انساني تحصيل كرده‌اند. متوجه عمق و گستره مسائل هستند. همه تلاش مي‌كنند در زمينه‌اي متخصص به نظر آيند. هر مساله خاص را به ده‌ها مساله و محور جزئي‌تر تقسيم مي‌كنند و مرتب از جوانب متعدد آن سخن مي‌گويند و ديگران را به تامل بيشتر در باب جوانب نيانديشيده آن دعوت مي كنند. آنها به خلاف روشنفكران پيش از انقلاب، به اين زودي‌ها به وادي عمل نمي‌رسند. اصلاً مسائل را آنقدر پيجيده مي‌يابند كه بحث از مسائل را مهم‌تر از حل مسائل مي‌دانند.

كار بحث و تاملات روشنفكرانه به جايي رسيد كه در فضاي دوم خرداد همه از گفتار درماني سخن مي‌گفتند و بر اين باور بودند كه بحث و گفتگو و انتشار بيانيه خود عمل است و منتهي به درمان دردهاي تاريخي مردم مي‌شود.

روشنفكر ساده انديش پيش از انقلاب، در صحنه انقلابي در كنار مردم حضور داشت. چنين بود كه فضا در باتلاق يك عوام گرايي تام و تمام فرونرفت. البته روشنفكران عوام زده شده بودند، اما به سهم خود قادر بودند كه حركت مردم را نيز در حد و حدودهايي كنترل كنند.

اما روشنفكر عميق پس از انقلاب، كه در جريان دوم خرداد بر صدر نشسته بود، چنان در ضمن بحث و فحص‌هاي صرف روشنفكرانه همه چيز را بي معنا كرد كه اينك با غليان يك عوام گرايي مخرب مواجهيم.

نمي‌خواهم از ساده‌انديشي‌هاي پيش از انقلاب‌ دفاعي كرده باشم، بحث من پيامدهاي ناخواسته دفاع از عقلانيتي است كه در عمل به مرگ عقلانيت انجاميده است. عقلانيتي كه خير را در عمق كاوي‌هاي صرف روشنفكرانه جستجو كرده است،‌ اينك به جامعه‌اي كه گوشي براي شنيدن سخنان سنجيده ندارد چه بايد بكند.

همه ما در دل آرزو مي‌كنيم كه اي كاش مردم متوجه شده باشند كه در عمل گرايي نسنجيده دولت احمدي‌نژاد خيري نهفته نيست. آنگاه دوباره روز از نو روزي از نو،‌ مردم از مباحث پيچيده روشنفكران جستجوي خير و بركت براي حل مشكلات خود مي‌كنند و دوباره با حيرت چشم به قلمبه‌‌گويي‌هاي ما مي‌دوزند.

اما دوستان فكر مي‌كنم كور خوانده باشيم. دولت احمدي نژاد يك فرصت تاريخي به دست آورده است. مردم را هنوز به هزار شيوه مي‌توان مديريت كرد. كافي است در طرح بزرگ اقتصادي‌اش بخش بزرگي از در آمدهاي نفتي را به طور نقدي ميان مردم توزيع كند. مردم چنان به وجد خواهند آمد و از درامدهاي توزيع شده چنان مست خواهند شد كه يكسالي به طول خواهد انجاميد تا بهفمند كه اينطوري مسائل آنها حل نخواهد شد.

پوپوليسم جناب رئيس جمهوري هنوز هم فرصت براي بازتوليد دارد. مردم عاري از هر اهرم كنترل كننده وارد ميدان سياست شده‌اند. اين مردم كه در طوفان عوام زدگي بالا و پائين مي‌روند به همين سادگي‌ها به خانه برنمي‌گردند تا در روزنامه‌ها نقطه نظرات اين و آن روشنفكر باريك انديش را مطالعه كنند. به قول دوستي، نظام سياسي تازه دريافته است كه چگونه در فضاي پوپوليسم منحط، از بركت بلاهت منتشر در فضاي عوام زده استفاده كند.

جالب است كه پس از افول دوم خرداد، راديو و تلويزيون و ساير رسانه‌هاي رسمي،‌ كانال‌ها و برنامه‌هاي راديو تلويزيوني متعددي به راه انداخته‌اند تا روشنفكران بنشينند و تا مي‌خواهند بحث كنند تا خدايي نكرده عقده‌اي در دلشان باقي نماند.

شايد اين بار نوبت نسلي از روشنفكران باشد كه در نقطه تعادل ميان روشنفكر عمل‌گرا و ساده‌انديش پيش از انقلاب، و روشنفكر فيلسوف و ساده انگار سياسي در دوم خرداد بايستد و ‌راهي براي پيوند معقول ميان نظر و عمل بگشايد. ‌

از اوايل دهه هشتاد به اين سو، همه به تدريج مرزهاي منازعه سياسي را از داخل فراتر بردند. اين ماجرا به احمدي نژاد رئيس جمهور ايران محدود نيست،‌ كه مي‌گويد اول جهان را سامان خواهيم بخشيد و پس از آن به حل مشكلات داخلي خواهيم انديشيد

اين الگوي تفكر پيش از او سابقه داشت. زماني كه آمريكا ايران را در محور شرارت قرار داد، نيروهاي نظامي آمريكايي در منطقه حضور يافتند و افغانستان و عراق به اشغال آمريكايي‌ها در امدند،‌ مجموعه‌اي از نيروهاي سياسي در داخل به اين نتيجه رسيدند كه چك و جانه زدن‌هاي داخلي و حركت‌هاي ميليمتري در داخل نتيجه‌اي نخواهد داد. جهان پس از يازدهم سپتامبر سمت و سوي ديگري اتخاد كرده است و به زودي همه چيز با سرعت و شتاب دگرگون خواهد شد.

ذهنيت سياسي در ايران يكباره از محدوده تنگ داخلي به عرصه‌هاي گشوده بين المللي توسع يافت.

كساني در ايران گفتند كه آمريكايي‌ها دنبال آلترناتيو مي‌گردند پس يكباره تنور منازعه سياسي را داغ و داغ و داغ‌تر كردند چرا كه اين بار به جاي ملاحظه استعداد و ظرفيت‌هاي داخلي به ناظران بين المللي نظر داشتند.

اما بازي يكسوي ديگر هم داشت. كساني نيز در آنسوي صحنه، قواعد متعارف را كنار گذاشتند و به قول خودشان فرمان را كندند و با طنيني راديكال در صحنه حضور يافتند. در عرصه جهاني شاخ و شانه كشيدند و آمريكايي‌ها را به منازعه فراخواندند. اما آنها نيز تنها مي‌خواستند طرف اصلي و تعيين كننده در ايران را به آمريكايي‌ها معرفي كنند.

پنج سال از آن زمان مي‌گذرد. در عرصه بين المللي نه آنها كه در صدد معرفي آلترناتيو بودند از راديكاليسم خود طرفي بستند نه آنها كه در صدد معرفي طرف صاحب قدرت در ايران بودند،‌ توانستند چيزي را حل كنند. ماجرا به يك ماجراي فرسايشي بي پايان بدل شده است. هنوز كه هنوز است احتمال حمله آمريكا به صفر نرسيده است. فشارهاي اقتصادي نيز پيامدهاي ناگوار خود را هر روز بيش از پيش آشكار مي‌كند. تداوم اين فشارهاي رواني و اقتصادي، مشخصات صحنه را همچنان مثل سابق حفظ كرده است. به همين جهت تعليق صحنه سياسي همچنان تداوم دارد.

اما اين ماجرا تا كنون چه پيامدي براي ما به همراه آورده است؟ نيروهاي سياسي در داخل به كلي اعتماد به يكديگر را از دست داده‌اند به طوري كه به هيچ روي نمي‌توان به فرايند دمكراتي سازي مناسبات سياسي، به روال پيشين دل بست. دريچه‌هاي گفتگو ميان نيروهاي سياسي در داخل تقريباً مسدود شده است. بسيج سياسي براي هيچ نيروي سياسي امكان پذير نيست. عقلانيت از عرصه سياسي رخت بربسته است. شتاب شگفت انگيز رشد قيمت‌ها نشانه از دست رفتن كنترل اوضاع اقتصادي است،‌ اما ماجرا از اين حد گسترده‌تر است،‌ به نظر مي‌رسد كنترل همه چيز به تدريج از دست مي‌رود.

حاصل به پايان نزديك شدن همان ذخيره حداقلي عقلانيت در عرصه سياسي ايران بوده است.

عرصه سياست از مرزهاي داخلي به عرصه بين المللي و منطقه‌اي فراتر رفت،‌ اما براي هيچ يك از طرفين منازعه فراتر بردن مرزهاي سياست از داخل به خارچ حاصلي در برنداشت. گويي كم كم كساني كه به اميدهاي گزاف به بيرون خانه رفته بودند اينك به تدريج به خانه بازمي‌گردند اما خانه را چندان آشفته مي‌يابند كه مجالي براي سكونت به روال پيشين نيست. آشفتگي خانه، كساني را تحريك مي‌كند دوباره به بيرون فرار كنند و با داغ كردن تنور منازعات در صحنه بين المللي، اولويت صحنه داخلي را به عهده تعويق يبافكنند.

افق‌هاي كنش ساسي در داخل تيره شده است. تيرگي افق در عرصه عمومي،‌ با تيرگي افق‌ها در عرصه خصوصي نيز همراه مي‌شود. نوسان لحظه به لحظه قيمت‌ها براي مردم به معناي تيرگي افق زندگي خصوصي است. همانطور كه نيروهاي سياسي فاقد قدرت تحليل از چند و چون تحولات سياسي‌اند، مردم نيز فاقد قدرت پيش بيني چند و چون زندگي روزانه خود شده‌اند.

بيرون رفتن عرصه منازعه سياسي از داخل به خارج، بازيگران اصيل را سوژه‌هاي منفعل و تماشاگر صحنه سياسي بدل كرده است. تماشاگران خسته از ركود صحنه كسل مي‌‌شوند و چندان ملول و خسته كه ‌تنها به پايان مي‌انديشند نه نحوه پايان يابي ماجرا.

صحنه سياسي ايران در يك تعويق طاقت فرسا به سر مي‌برد و همه چيز را مي‌فرسايد. نشانه اين فرسايش ويرانگر، كوتوله‌هايي هستند كه صحنه سياسي ايران را اشغال كرده‌اند. فرايند حذف ژنرال‌ها در عرصه سياسي از زمان انقلاب تا كنون تداوم يافته است. امروز گويي ژنزالي در صحنه باقي نمانده است. ميدان به دست سربازها افتاده است. سربازها همه چيز را به هم مي‌زنند و آينده خود را در تخريب همه چيز مي‌يابند.

صف‌بندي‌هاي تازه‌اي كه هدف از آن نشاط در عرصه سياسي در داخل و بازگشت عقلانيت به صحنه سياسي است،‌ امر عاجل امروز ايران است. اينك از همه چيز به نفع عقلانيت و بازگشت عقل به عرصه سياست بايد گذشت. و اين ميسر نيست، مگر به بركت گفتگو ميان جناح‌ها،‌ شخصيت‌ها و مواضع گوناگون سياسي. در موقعيت‌هايي اينچنين اگر مياندار مصلحت انديشي يافت نشود تا ظرفيت‌هاي سياسي اين كشور را حتي الامكان در خدمت اصلاح وضع موجود قرار دهد،‌ چشم‌اندازهاي پيش رو بسيار وحشت‌انگيزند. به مياندار مصلحت انديشي نيازمنديم تا بتواند ميداني براي گفتگو ميان نيروهاي گوناگون سياسي اين كشور فراهم كند. بر فضاي كور كينه جويي و انتقام و فرصت طلبي‌هاي بي مهار امروزي نقطه پاياني بگذارد.

تا به حال از اين كارها نكرده بودم.

حجب و ملاحتي در نگاه و كردار او را به بروبچه‌هاي ساده و مذهبي اما نه از نوع رسمي و متعارف آن شبيه مي‌كرد. از آنها نبود كه از يك كارخانه توليدي با بسته‌بندي يكسان براي عرضه بيرون مي‌آيند.

پسر بيست و يكي دو ساله به نظر مي‌رسيد با چهره‌اي زيبا و دوست داشتني.

اما آن روز حيرت كردم از اينكه موهايش را روغن زده بود و سيخ بالاي سرش تيز كرده بود. پيراهن آستين كوتاهي پوشيده بود با شلوار جين و كفش‌هاي نوك تيز. آنقدر عجيب بود كه ناخودآگاه دستش را گرفتم و به سمت خود كشيدم.

چطوري؟ چرا اين ريختي شدي؟ تا به حال يكي دو بار بيشتر با او حرف نزده بودم. آنهم كوتاه و رسمي. بي هيچ تاملي پاسخ داد،‌ عشق بر بادم داد. واله و شيدا بود و مي‌گفت كه همه هستي‌اش در اين عشق به تاراج رفته است. بي قرار بود و گويي تكيه‌گاهي طلب مي‌كرد. نگرانش شدم،‌ به راستي در مرز زندگي و مرگ بود. مثل انبوهي از آجرهاي بر روي هم چيده بود،‌ اما بي هيچ ملاطي. ممكن بود هر آن فروبريزد. لغزنده بود و بي تكيه گاه.

عاشق دختري مذهبي و سنتي با حجابي سفت و سخت شده بود.

بيشتر تعجب كردم. اگر او دل به دختري مذهبي سپرده است،‌ پس اين ريخت و قيافه چيست؟ از او چيزي نپرسيدم اما ساعت‌ها گفتگو سرانجام از راز ماجرا پرده برداشت.

از بچه‌هاي جنوب شهر بود با سابقه‌آي فوق العاده مذهبي. مي‌گفت خدا همه چيز او بوده است. اما مي‌ناليد از آن دو چشم زيباي لعنتي كه بر جانش آتش زده است. مي‌گفت دو چشم سحرانگيز يكباره قلبش را به آتش كشيد. او در قلبش خانه كرد و از آن زمان خدا را از قلب خود بيرون راند،‌ چرا كه جايي كه خدا بود،‌ چه جايي براي عشقي ديگر. در حضور خداوند، سوداي عشقي ديگر گناهي نابخشودني بود. مي‌گفت در حضور خداوند،‌ عشق او شرم‌آور بود. خدا را از قلب خود بيرون رانده بود و ظواهر خود را نيز گويي چنان تغيير داده بود كه از خروج خداوند از قلبش حكايت كند.

من نفهميدم او به جد عاشق كيست؟ عاشق او كه در قلبش خانه كرده است،‌ يا او كه از خانه رانده شده است. از هجران كدام معشوق مي‌سوزد: از هجران دختري كه حتي يكبار هم حاضر به گفتگو با او نيست،‌ يا از هجران آن يار سفر كرده؟ عاشق كيست و معشوق كدام؟ نكتد او كه از خانه بيرون رانده شده،‌ مكري درانداخته است.

هر چه بود تندباد زندگي‌اش وزيده بود،‌ و هيچ كس نمي‌دانست به كجا پرتابش خواهد كرد.

انقلابيون، هميشه با پشت كردن به منطق روزمره زندگي ارزش‌هاي انقلابي خود را تعقيب مي‌كنند. به اين ترتيب،‌ يك دوگانگي ميان ارزش‌هاي انقلابي و ارزش‌هاي زندگي متعارف پديد مي‌آيد. شايد نفس اين دوگانگي براي انقلابيون انگيزه‌ساز و مولد ارزش‌هاي اخلاقي والا باشد،‌ اما هيچ چيز غير اخلاقي‌تر از آن نيست كه يك نظام سياسي مديريت خود را بر اين دوگانگي استوار كند.

يك نظام سياسي با اين دوگانگي،‌ از يك سو بايد به انقلابيون باج بدهد تا به رغم خواست مردم، در سوداهاي پاك انقلابي خود زندگي كنند، و به مردم نيز باج ‌دهد تا هر روز بيش از پيش در جستجوي منفعت زياده خواه شوند و به اين ترتيب،‌ دو گروه شكل مي‌‌گيرند كه هر دو براي تداوم زندگي خود به رانت‌هاي دولت وابسته‌ مي‌‌شوند: گروهي براي تداوم احساسات انقلابي و گروهي براي تداوم زندگي مصرفي و منفعت جويانه.

حفظ تعادل ميان اين دو سويه ناسازگار توسط يك نظم سياسي تا كي ممكن است؟ نظام سياسي تا كي مي‌تواند روياي تداوم بخشي به خود را در دو بستر ناسازگار انقلابي‌گري و منفعت طلبي هنجار گسيخته تعقيب كند؟

انقلاب كه پيروز شد، هيچ چيز براي انقلابيون غير قابل تحمل تر از وجود مردمي نبود كه تنها در جستجوي معيشت و رفاه روزمره بودند. ماجراي سي سال پس از انقلاب،‌ داستان شنيدني معامله با اين مردم منفعت انديش بود. حجم و گستره اين بخش از مردم هميشه بيش از آن حدي بوده است كه كسي بتواند آنها را ناديده بيانگارد.

جنگ موقعيت خوبي بود تا به اين بخش از مردم منعفت انديش گفته شود فعلاً دست از منافع دنيوي خود برداريد. مصالح مهم‌تري در كار است. مگر نمي‌بينيد كه كشور در اشغال دشمن است. اما اين منطق در همان يكي دو سال اول اثرگذار بود. توفيق ايران در عقب راندن دشمن از خاك ايران، اين منطق را به آخر رسانيد. زمزمه مردم منفعت انديش همه جا شنيده مي‌شد كه به انقلابيون مي‌گفتند خوب اضطرار جنگ خاتمه يافته است. مي‌خواهيد جنگ را ادامه دهيد به خودتان مربوط است اما اينك وقت آن است كه به معيشت و رفاه روزمره ما رسيدگي كنيد.

جنين بود كه مديريت جنگ از سال سوم چهارم به بعد، بر اين اساس استوار شد كه قهرماني‌ها و رشادت‌هاي جنگ را مختص رزمندگان و جبهه‌هاي جنگ دانستند، اما در شهرهاي بزرگ، براي مردم منفعت انديش سفره رفاه و زندگي روزمره را پهن كردند تا خدايي نكرده در ميانه جنگ و ستيز شاكي نباشند. در كوران جنگ،‌ شهرها آرام بود، انگار نه انگار كه جنگي در كار است.

از آن زمان به بعد، جمهوري اسلامي با يك منطق دوگانه و ناسازگار به حيات خود ادامه داده است. گروهي را با ارزش‌هاي مقدس و آرمان‌ها و مسئوليت‌هاي اجتماعي و انقلابي مديريت مي‌كند و ناگزيز است براي تداوم مشروعيت خود،‌ موقعيت‌هايي براي پاسخ‌‌گويي به خواست آنان بيافريند. اما دقيقاً در همين شرايط، خود را مكلف مي‌داند به اكثريت مردم منفعت انديش نيز بيانديشد و در جهت خواست‌هاي دنيوي و اين جهاني آنان نيز پاسخي فراهم كند. كساني كه تنها به زندگي و رفاه و شادي و لذت از زندگي روزمره مي‌انديشند.

راز توفيق نسبي حكومت در ايران براي پيشبرد اين دو الگوي ناسازگار سياسي،‌ پول سرشار نفت بوده است.

اما تنها گاهي مي‌توان ميان اين دو سويه ناسازگار تعادلي ايجاد كرد، گاهي تامين خواست تربيت‌ شدگان در فضاي ارزش‌هاي انقلابي موجب شده است كه مردم منعفت انديش سر به شورش و اعتراض بردارند و گاه رسيدگي به خواست اينان، اعتراض آن ديگران را برانگيخته است. صدور به خارج از كشور يكي از راه‌هاي كاستن از فشار تعادل مذكور است. گاهي مردم منفعت انديش براي زندگي بهتر، به مهاجرت تن در داده‌آند، گاهي نيز انقلابيون محيط بيرون از ايران را موقعيت‌هاي مناسبي براي پيشبرد انگيزه‌هاي انقلابي خود يافته‌اند.

البته تعادل بخشي ميان اين دو هميشه هم با اهرم نفت نبوده است،‌ گاهي ارزش‌هاي انقلابي،‌ اسباب كاسبي و منفعت طلبي براي كساني فراهم كرده است، چنانكه جستجو گران منفعت نيز گاهي به ناچار سر از عرصه ارزش‌هاي انقلابي و ديني درآورده‌اند.

اما تصور مي‌كنم كه امروز حفظ تعادل ميان اين دو سويه ناسازگار در سياست داخلي و خارجي ايران، بيش از هميشه دشوار شده است. الگوي معطوف به پيشبرد ارزش‌هاي انفلابي،‌ اينك با تحريم و فشارهاي سياسي و اقتصادي روزافزون مواجه مي‌شود و اين فشارها،‌ فوراً به معضلات اقتصادي و تورم و دشواري‌هاي حاد در زندگي مردم منفعت انديش بدل مي‌شود.

اينك نظام جمهوري اسلامي در معرض انتخاب ميان دو گزينه است: اول آنكه يكي از دو گزينه انقلابي گري و منفعت طلبي را مبناي كار كند و پاي لرز غفلت از آن ديگري بنشيند. ديگري آن كه تلاش كند از حدت تنازع ميان اين دو الگوي سياسي بكاهد. مثلاً با كاستن از بار بحران‌هاي جهاني، كمتر مردم را با پيامدهاي اقتصادي و معيشتي مواجه كند.

اما بدون شك،‌ راه حل نهايي پايان بخشيدن به اين دو گانگي ويرانگر و پرهزينه است. حاميان ارزش‌هاي انقلابي و ايدئولوژيك، اخلاقاً حق ندارند، حس ارزش‌گرايي خود را به هزينه مردم تامين كنند، آنگاه همان مردمي كه روزي بنياد قدرت گيري انقلابيون شدند، شان و موقعيت آنان و ارزش‌هاي آنها را به رسميت خواهند شناخت. راضي شدن ارزش‌گرايان به آنكه همه هزينه ارزش‌گرايي خود را خود بپردارند، بدون شك زمينه ساز فاصله گرفتن از فرايند پرشتاب منفعت گرايي و هنجار گسيختگي در عرصه عمومي نيز خواهد بود.

تكرار در روزگاران قديم، امنيت مي‌آفريد.

مناسك،‌ رفتارها، چهره‌ها و قواعد همه تكرار مي‌شدند و تكرار نشانه جهان و روزگار استوار بود. امروزه روز اما در جهاني سير مي‌كنيم كه تكرار كسالت بار است. جهان مستمراً دگرگون به نظر مي‌رسد. بازار مصرف و ارتباطات و اطلاعات و مد و پوشش و غذا همه و همه در صدد القاي روز و روزگار نو هستند.

تكرار تهوع مي‌آفريند و حركت نشاط. پس براي نشاط نيازمند حركتيم،‌ حتي به نحوي مجازي.

گويي حركت حتي اگر دروغ است،‌ بيش از حقيقتي كه تكرار مي‌شود قابليت مصرف دارد. چنين است كه جهان امروز حقايق خود را مستمراً در لباس‌هاي نو و بسته‌بندي‌هاي جديد تكرار مي‌كند.

عرصه سياسي در غرب،‌ ضرباهنگ نو شوندگي را با صداي بلند در عرصه عمومي به نوا درمي‌آورد. فوراً چهره‌هاي سياسي به چهره‌هاي پيشين بدل مي‌شوند،‌ كلام و ساختار تبليغاتي تحول مي‌يابد. حتي مناسبات پيشين گاه به نحوي صوري دگرگون وانمايي مي‌شوند و ....

دمكراسي در يك كلام به همين معناست.

اما ما در پيرامون اين جهان جديد،‌ در وضعيت عجيبي به سر مي‌بريم. تا خرخره در مناسبات جهان جديد فرورفته‌ايم. با همان سرعتي كه اينترنت و ماهواره و ارتباطات سيار در جهان جديد شيوع يافت، در جهان ما نيز تسري يافت. كار و تبليغات و توليد و بازارهاي مصرف و خريد، همه و همه نشان از تسري منطق جهان جديد در حيات ما دارد.

اما سياست به هيچ روي از اين منطق تبعيت نمي‌كند. نه آنكه در عرصه سياسي‌مان اتفاقي نمي‌افتد و حوادث جريان نمي‌يابند. به عكس عرصه سياسي كشور پر است از رخدادهاي روز به روز‌. اما گويي براي كساني دگرگوني با ويراني و فروپاشي هم معناست. چنين است كه ما در صحنه سياسي كشور تماشاگر تحولات روز به روزيم،‌ اما ضرباهنگي از تكرار و تكرار و تكرار روح‌مان را افسرده كرده است.

موسيقي تكرار بداعت‌هاي صحنه را بي معنا ساخته است.

ضرباهنگي هست كه مستمراً به مخاطب خود گوشزد مي‌كند تحولات عالم و آدم را جدي نيانگاريد،‌ هيچ چيز در اساس تغيير نكرده است و امكاني براي تغيير وجود ندارد. همه چيز سخت و استوار است. خيالات و هوس‌هاي خود را كنترل كنيد. عجب تواني دارند كساني كه حتي امور بديع را در لباس تكرار مي‌پوشانند،‌ مبادا كه كسي خيال كند روزگار عوض شده است: چهره‌ها،‌ سخن‌ها،‌ آداب و رسوم،‌ قواعد و مقررات، تنظيمات و قول و قرارها همان‌هاست كه بوده است. حتي اگر واقعاً تحولي رخ داده باشد، حس تكرار به نحوي مجازي توليد مي‌شود.

منطق تكرار با بنياد مشروعيت نظام سياسي گره خورده است. مخالفين در جريان دوم خرداد، چيزي در كف نداشتند الا آنكه فرياد زدند روز و روزگاري نو فرارسيده است. از ميدان به در رفتن آنها نيز با يك منطق انجام پذيرفت: خير ‌آقايان هيچ چيز تغيير نكرده است و همه چيز همانست كه بود.

از صحنه بيرون راندن دوم خرداد، گويي به معناي سركوب غرائزي بود كه هوسبازانه تغيير را طلب مي‌كرد و تصور مي‌كرد كه ديوارهاي تكرار را مي‌توان از ميان برداشت. انتخابات از امكان‌هايي بود كه مي‌توانستي هيجان ناشي از تراكم غرائز معطوف به تغيير را در آن تخليه كني. اما با بسته شدن نسبي اين فضا،‌ گويي كم كم همه چيز به يك بعد ازظهر جمعه كسالت بار بدل مي‌شود.

در جهان جديد همه چيز از جويبار تحول آب مي‌خورد و طراوت مي‌پذيرد. چه بايد كرد با روزگاري كه همه دار و ندار يك ملت را بر در و ديوار تكرار كوبيده‌اند. گاهي چشمانم پر اشك مي‌شود از حس تهوعي كه گوهرهاي ناب اين فرهنگ توليد مي‌كنند. واژه‌ها، ارزش‌هاي فرهنگي، آرزوها، خاطره‌ها و روياهاي جمعي‌مان را بر سر دار تكرار بي معنا برده‌اند.