Tuesday، July 31، 2007                                                                         

 هجوم حاشیه به متن

کنسرت استاد محمد رضا شجریان دیشب، حاشیه و متنی داشت.
جذاب‌ترین بخش کنسرت هجوم حاشیه به متن بود.
متن و حاشیه را تا حدودی صندلی‌ها مشخص می‌کنند. بخش مقابل صحنه دست کم در شب اول برنامه به میهمانان استاد اختصاص دارد. همه چهره‌های درجه اول ادب و موسیقی کشور را می‌بینید. از استاد مشکاتیان و ابتهاج گرفته تا استاد فرزانه، شفیعی کدکنی.

اما هرچه به صندلی‌های عقب می‌رسی، به ویژه به بالکن می‌نگری، قیمت‌ صندلی‌ها کمتر است، اما چهره‌ها جوان‌تر.

چنین است که ناخواسته حاشیه و متنی شکل گرفته است.

در کنسرت قبلی، آن حاشیه در آخر برنامه به متن هجوم آورد. کنسرت که پایان رسید، یکباره سیلی از چهره‌های جوان از انتهای سالن به مقابل صحنه هجوم آوردند، و با فریاد و کف و سوت، فضای سالن را به اشغال خود درآوردند و از شجریان خواستند که ترانه مرغ سحر را بخواند.

به یاد دارم که استاد نشست، همه نیز در مقابل صحنه روی زمین نشستند. استاد شروع کرد و در اوجی باورنکردنی، مرغ سحر را اجرا کرد. جمعیت آرام آرام با او زمزمه می‌کردند، تا اینکه او خود با حرکت دست جمعیت هجوم برده به متن را به همراهی فراخواند. آنگاه صدای او در صدای جمع گم شد. هنوز هم می‌توانید چهره‌های پر از اشک مردم را در فیلمی که از آن کنسرت باقی مانده تماشا کنید. مردم دسته جمعی گریستند، و صحنه را با حس توام با اشتیاق و رضایت ترک کردند.

دیشب نیز حاشیه به متن هجوم آورد. استاد ابتدا به احترام کف و سوت دسته جمعی جوانان، نشست و گفت اثر تازه‌ای را برایشان خواهد خواند چرا که مرغ سحر تکراری شده است. تصنیف بسیار زیبایی خوانده شد که بر اساس شعرهای مولانا ساخته شده بود. استاد خواند و از جمعیت خداحافظی کرد.

اما مردم نرفتند. به تدریج زمزمه‌ای پیچید و به تدریج به یک سخن دسته جمعی بدل شد: مرغ سحر، مرغ سحر

مردم دقایق چندی ایستادند و کف زدند، و مرتب تقاضای آمدن استاد را داشتند. بارها چراغ خاموش شد، اما مردم نرفتند. اما چراغ که دوباره روشن می‌شد، مردم تصور می‌کردند قرار است استاد بازگردد، و صدای خروش مردم گوش آدمی را کر می‌کرد. دقایق چندی گذشت، یکباره گروه به صحنه آمدند، تشویق گرم مردم باور نکردنی بود. اما کسی باور نمی‌کرد که استاد تنها به احترام مردم به صحنه بازگشته است نه برای خواندن مرغ سخر. او دوباره برگشت و صحنه را ترک کرد. دوباره ماجرا از نو آغاز شد. روشن و خاموش شدن چراغ‌ها و ....

تا آنکه یکباره جمعیت خود شروع به خواندن سرود کرد. صحنه عوض شده بود. مردم ایستادند و با علاقه و شور سرود را تا انتها خواندند. ناخواسته بغضی گلویم را فشرد. مردم به آن نیز بسنده نکردند، سرود مرز پر گهر را شروع کردند. چنین بود که یکباره رعبی ناخودآگاه در سالن منتشر شد. اگر تمهید مدیران سالن در پخش یک موسیقی آرام غربی با صدای بیش از حد بلند نبود، معلوم نبود کنسرتی که اینک مردم آغاز کرده بودند، کی و چگونه پایان می‌یافت.

مردم خود آنچه را از استاد شجریان طلب می‌کردند، خواندند، اما دلگرفته سالن را ترک کردند. گویی کنسرت از نظر آنها ناتمام رها شد.

تا همین شب پیش تصور می‌کردم که تقاضای ترانه مرغ سحر، یک کلیشه تکراری شده است که مردم دست از آن برنمی‌دارند، و حق با استاد بود که می‌خواست این کلیشه را عوض کند. اما دیشب احساس می‌کردم ماجرا به کلی متفاوت است. شاید تنها یک چیز همه آن حاشیه و متن را در کنسرت استاد شجریان به هم پیوند می‌دهد: کمتر کسی تنها برای شنیدن یک کنسرت و چند ساعت تفریح به این سالن آمده است. شجریان و کنسرت او یک رخداد ویژه با ابعادی گوناگون و پیچیده به شمار می‌رود. او در خاطره جمعی ما، خاطراتی را رقم زده و جایی به خود اختصاص داده است. مردم دقیقاً متناسب با همان موقعیت از او انتظاراتی دارند. نمی‌دانم ایشان تا چه اندازه متوجه این موقعیت هست و می‌خواهد که به آن پاسخ درست دهد.

شجریان به معنای امروزی‌اش در دهه شصت متولد شد. درست در زمانی که همه عشق و انرژی جمعی ما، به کلیشه‌ بدل شده بود. یوتوپیا به قول مانهایم، به ایدئولوژی بدل شده بود. بسیاری احساس می‌کردند همه چیز خود را در خیابان‌ها باخته‌اند و روی بازگشت به خانه را ندارند.

عشقی که آن روزها، شجریان از قول سعدی و حافظ می‌خواند، ندای بازگشت مردم به خانه بود. آن روزها، عشق‌های بزرگی به کینه و نفرت بدل شده بود و مردم به سوگ آن نشسته بودند. اما اینک شجریان دوباره چیزی فراموش شده را به خاطرشان می‌آورد. ابروی یار و جام می و ناله از هجران. کسانی اینهمه را تاویل به دختر زیبای همسایه می‌کردند و عشق‌های پاک انسانی، و کسانی از آن تاویل‌های عارفانه می‌کردند و در مقابل روایت ایدئولوژیک یا شریعت بنیاد دین، به نسیم خنک دین عارفانه‌ای پناه می‌جستند که قبل از همه در آواز زیبا و دلکش محمد رضا شجریان انعکاس می‌یافت.

کسانی به یاد معشوق زمینی می‌افتادند و اینچنین از روایت تن زدوده فضای سیاسی می‌گریختند و کسانی به یاد وصال به خداوندی که ضرورت داشت هرچه زودتر خیابان و زمین را ترک گوید و دوباره به آسمان بازگردد. خدایی که به مدد نظم سیاسی در چهره جباریت‌اش به زمین آورده شده بود، به همان خدای واحد رحمانی بدل شود که گاهی از روی دلگرفتگی می‌توانستی به علامت راز و نیاز دست به سویش دراز کنی.

آثار دهه شصت، چندان اثرگذار بود که نظام سیاسی خود نیز در چرخش‌های سیاسی‌اش به آن پناه برد و موسیقی رادیو تلویزیون انباشته از آنها شد. اگر چه همیشه تلاش شده است از عشق و می آن، عشق عارفانه و آسمانی مراد شود. به هزار تمهید آن اشعار با نشانه‌هایی همراه می‌شوند که فکر شنونده به جایی ناروا نرود.

شجریان شاید هنوز برای نسل آن روز همان دلالات را داشته باشد. آن متن که در صندلی‌های جلو نشسته است شاید هنوز همانطور را شجریان ارتباط برقرار می‌کند. اما نسلی که در حاشیه استقرار یافته، ماجرایی متفاوت دارد. این نسل تجربه آن فضا را ندارد. جوانی خود را در موقعیتی می‌گذراند که وصال به محبوب چندان نیازی به راز و نیاز و ناله از هجران ندارد. به طرفه‌العینی وصال حاصل می‌شود. خال محبوب و ابروی یار، دیگر چندان کالای کمیابی نیست. فضای او نه تنها تن زدوده نیست، بلکه به خلاف، تلنبار تن‌ است. از انبوه اینهمه جک بگیرید تا نگاه شهوت زده در خیابان‌ها تا .....

سخن ایدئولوژیک به ظاهر هست، اما در نقاشی‌ها و دیوارنوشته‌ها. اما از اینها که بگذری، فضا از همه چیز تهی است. بنابراین آن فضای سنگینی که او را به گوشه غزلتی برای راز و نیاز عارفانه بکشاند وجود ندارد. خدای او نه تنها در زمین نیست، بلکه گویا در آسمان هم مسکن ندارد. یک نسل بی پناه است. نسلی است که تحقیر شده است. گاهی به چشم حسرت به ما می‌نگرند و با حسرت عجیبی می‌گویند شما توانستید اراده خود را محقق کنید ما نه. نمی‌داند به چه چیز باید افتخار کند.

فرد فردشان از ما نیرومندتر و سرزنده‌تر و چالاک‌ترند. اما در جمعیت‌شان، نوعی حس حسرت و حرمان و اندوه موج می‌زند. درست به عکس ما که در جمعیت‌مان چالاک بودیم و در فردیت‌مان ناتوان و گسیخته.

مرغ سحر و ترانه مرز پرگهر، کلیشه معمولی نیست که در آخر هر کنسرت از شجریان می‌خواهند. از او می‌خواهند با همان نوایی که روزی درب خانه‌های کوچک عشق و نیایش را به روی نسل وامانده در خیابان‌ها گشود، اینک امروز نیز راهی به جهان بیرون از خانه بگشاید.

سعدی و حافظ و مولانا، بی هیچ تردیدی درخشان‌ترین خورشیدهای فرهنگ و تمدن ما به شمار می‌روند. اما بیش از دو دهه است که رسانه‌های این کشور با تکرار بی مزه و مستمر آنها در قوالب گوناگون، موجب قطع ارتباط این نسل با آنها شده است.

آن حاشیه چیزی دیگر از استاد شجریان طلب می‌کند.چندان سواد و فهم تکنیکی از آواز ندارم. اما احساس کلی‌ام آن است که مخاطب چیزی بیش از تکنیک‌های آواز از شجریان طلب می‌کند. مهم نیست که چقدر می‌توان از استاد شجریان انتظار پاسخ گویی به این نسل در حاشیه را داشت.

آنها شب پیش ثابت کردند که اگر شجریان به تقاضای آنها پاسخ ندهد، آنها صحنه را اشغال خواهند کرد و خود خواهند کرد هر آنچه را نسل پیش از ما و نسل ما در برآوردن آن ناتوان است یا اراده آن را ندارد. آنها کلامی را جستجو می‌کنند که در فضای گرم جمعی‌شان احساس نشاط، غرور و امید بیافریند.

مرغ سحر سویه سوگوار حس جمعی آنهاست و ترانه مرز پر گهر سویه حماسی‌شان. آنها نیز درست مثل نسل ما، نیازمند سوگ و حماسه دوران خود هستند.

Sunday، July 29، 2007                                                                         

 

Friday، July 27، 2007                                                                         

 خدا را درگاوصندوق خانه پنهان کرده‌ایم

هنگامی که کسانی از زبان و جایگاه خداوند سخن می‌گویند و خدای نادیدنی و موجود در آسمان را به زمین می‌کشانند، گناه پیش چشم گناهکار، به دقت ارزیابی می‌شود، اندازه گرفته می‌شود و سرانجام مجازاتی مقرر می‌شود. چشم و گوش و عقل دقیق خداوند در قانون و نظم و مجازات رخ نشان می‌دهد.

کسانی با چوب و چماق در خیابان‌ها جانب خداوند را گرفته‌اند و از او دفاع می‌کنند.

آنگاه زمین به صحنه نبرد میان انسان و خداوند بدل می‌شود. خداوند چشم در چشم بنده می‌دوزد و خشماگین از او تمکین طلب می‌کند. فرد در یک دوراهی خطرخیز قرار می‌گیرد، یا به خداوند تمکین کند و یکسره خود را فراموش کند، و یا در جهت اثبات خود راه گناه در پیش گیرد چرا که گناه رمز وجودشناختی اثبات وجود اوست. چنین است که گناه از یک درد جانکاه درونی به حربه‌ای برای ستیز بدل می‌شود. امکانی برای اثبات وجود. او که گناه نمی‌کند، گویی در اراده قاهر خدای زمینی شده هلاک شده است. چرا که به وضوح برق چشم خدای زمینی شده را هنگام کرنش خود می‌بیند.

مردم یا در هم شکسته از تسلیم به اراده خداوندند و یا یکسره گناهکار و از راه ایمان گسیخته.

خدای زمینی شده پر از نخوت است، اثری از مهر واقعی در لبخند ظاهری او نیست. از من جداست. تماس با او به سادگی ممکن نیست. گوشی برای شنیدن همه کس ندارد. به من تعلق ندارد. نمی‌توانم در صندوق خانه‌ام پنهانش کنم. سر و سری با او ندارم. چنین است که زمینی کردن خداوند، راهگشای میل انسان‌ها به گناه است.

خدای زمینی شده خود گناهکار است. وعده دروغ می‌دهد. در مقابل اعتراض خشم می‌گیرد. کم حوصله است. نظم و ترتیب او به هیچ روی عاری از نقص نیست. به خدای زمینی شده می‌توان خندید. خدای زمینی شده در جهانی که دیگر دوران هراس مستمر از طوفان و زلزله و خشکسالی نیست، خدای رسانه‌ای شده است. خدای زمینی شده اهمیتی ندارد. می‌توانی با یک اشاره، کانال عوض کنی یا به سایتی دیگر رجوع کنی. چنین است که اصولاً گناه موضوعیت خود را از دست می‌دهد. خدای زمینی شده، ابزار است. می‌توانی عروسکی از او بسازی و در ماشینت نصب کنی. می‌توانی با او بازی کنی. به عنوان یک آس در بازی ماهرانه زندگی او را رو کنی. خدای زمینی شده را نه در پستوی خانه که در گاو صندوق باید پنهان کرد.

زمینی شدن خداوند سبب ساز فراموشی خداوند است. خدای زمینی شده خدای را در آسمان تنها رها کرده است. خدای تنها در آسمان نیز از سر انتقام، انسان را تنها در زمین به خود واگذار کرده است تا با خدایان زمینی خویش دست به گریبان بماند.

گناه و صواب رخت از زندگی بسته است. دیگر نه محملی برای جلب خداوند هست نه هراسی از خشم او. اما انسانی که خداوند را به فراموشی سپرده، خود را نیز فراموش کرده است. چنین است که آدمیان به اشیاء صامت و خاموش بدل می‌شوند که هیچ راز مگویی در دل نهفته نکرده‌اند. به نحوی بیهوده شادند. بی هیچ اندوهی می‌گریند.

ریتم فشرده زمان هیچ مفهومی را در گوش آنها زمزمه نمی‌کند.

خدای زمینی شده، غیبت تام و تمام خداوند است. چرا که حضور خداوند مشروط به نادیدن اوست. مشروط به حضور توام با پرسش و تردید انسان در روی زمین. انسانی که در زمین به خود وانهاده شده است می‌تواند از موجودیت و چند و چون خداوند پرسش کند. او رویاروی تمکین تام نیست، جستجوگری است که هیچگاه نیافته است اما دل از ایمان به یافتن نمی‌کشد. گناه ناامیدی از یافتن اوست و در عین حال نگاه داشتن حرمت او.


چنین بود که پیامبر همیشه اشارتگر به خداوند بود، در حالیکه خداوندان زمینی، خدای را اشارتگر به خویش تفسیر می‌کنند.

Wednesday، July 25، 2007                                                                         

 خرد میان تهی

بر فراز صخره سنگی بلند ایستاده بود
شوق پرواز چنان بر چشمانش اشگ شوق آورد که سر از پا نمی‌شناخت.
زیبایی شگرف دره عمیق، ترس از جانش بدر برده بود.

خردمندی از راه رسید، او را متوجه عمق دره کرد و با یک حساب دو دو تا چهارتا به او اثبات کرد که آنچه در هوس شوق آن می‌گرید، پرواز نیست، خودکشی است. یک برآورد ساده نشان می‌داد که عمق دره چنان است که چیزی از او باقی نخواهد ماند. آنچه هوس کرده است، قاتل جانش خواهد بود.

آن دلسپرده به پرواز چه خواهد کرد؟ او در گرداب عشق خویش خواهد ماند. هوس وصال زودرس اینک جای خود را به یک هجران عمیق وجود شناختی خواهد بخشید. او نیازمند پرواز است. آن خردمند او را از پرواز از آن صخره منصرف کرده بود، اما عشق به پرواز همچنان در دلش باقی خواهد ماند. زندگی بی عشق پرواز برای او چونان یک شب تاریک دلش را خواهد فشرد. اگر راهی برای پرواز نیابد، افسرده دل به گوشه عزلتی خواهد خزید. شاید روزی فرارسد که راهی برای جمع کردن عشق سوزان خویشتن با خرد بیابد. شاید هواپیماهای امروزی تلاقی عشق به پرواز و خرد عدداندیش انسان باشند. خرد در این روایت وظیفه برآوردن حس و عاطفه و احساس زنده زندگی با امکان‌‌های این جهان را پیش پای گشوده‌اند.

اما چه خواهید گفت اگر آن عاشق پرواز، چنان از غفلت شگرف خود حیرت کند که به چشم منجی به خردمند عدداندیش بنگرد. تصور کند که هم اوست که گوهر حقیقت را در کف دارد. از او بخواهد که همانطور که ارتفاع کوه و توان بدن او را سنجید، جهان و ساحت زندگی را نیز چنان کند و راه و رسم زندگی را از طریق خرد خویشتن به عدد و منطق بدل کند. اینک آن عاشق پرواز عشق گرم خود را متوجه عدد و منطق خواهد ساخت. حقیقت اینک توان حسابگری است. اینک حقیقت با محاسبه یکسان از آب درآمده بود.

ما در گریز از هجوم شگفت عاطفه و حس دوران انقلاب، به همین راه افتادیم. خردورزانی نشان دادند که انقلابیون از دیدن حد و اندازه‌های واقعیت ناتوانند و ما را متوجه ضرورت حد و اندازه و عدد و محاسبه کردند. اما اینهمه که ضرورت داشت راهی مقبول و معقول برای وصول به حقیقت شکفته شده در حس و عاطفه انسانی بگشاید، خود حقیقت انگاشته شد. از مخاطب خواسته شد، اول از هر آنچه حس و عاطفه انسانی است خالی شود آنگاه پای به آکادمی روشنفکران بگذارد.

اما مگر ممکن بود زندگی را از حس و عاطفه یکسر تهی کرد؟ خرد نیز هنگامی که خالی از حس و عاطفه گردد، به یک خرد میان تهی و بی معنا بدل خواهد شد.

اگر هم افرادی خاص بتوانند با چنان خرد محاسبه گری زندگی کنند، حیات جمعی به هیچ روی نمی‌تواند بدون حضور گرم عاطفه و حس انسانی موضوعیت داشته باشد. خردورزان تنها کسانی هستند که در فوران احساسات انسانی عمق دره را گوشزد می‌کنند. آیا این خرد چیزی مستقل از آن حیات توام با حس و عاطفه است؟ به هیچ روی. خرد چیزی نیست الا تجربه تاریخی به دره سقوط‌ کردن‌های جماعت‌های پیشین. از تامل نسبت به مضمون عاطفی و حسی زندگی حاصل شده است و به هیچ روی بهره‌‌مند از شخصیت مستقل نیست.

خرد واقعی و کنشگر در زندگی بشری، حاصل تجربه جمعی و تاریخی بشر است و درانبان خود سرمایه‌‌های سنگینی از جوهر عاطفی حیات بشری دارد.

جوهر زندگی، دین ورزی، حرکت سیاسی و همه مظاهر دیگر حیات مملو از انبوه حس و عاطفه انسانی است انسان به قول فروید پیش از هر چیز، کپسول انرژی است. خردی که جوهر زندگی را به حسابگری عدد بکاهد، از جنس زندگی نیست، رویاروی زندگی است.

همانقدر که عشق شورانگیز جوانی، بی نیاز از خرد انسانی نیست، کنش سیاسی فضیلت‌‌مندانه نیز بی نیاز از انبوه عاطفه و حس گرم انسانی نیست.

پی نوشت: یادداشت فوق، به هیچ روی پاسخی به یادداشت دکتر قاضیان نیست. اما حسی است که از وجاهت امروزی خرد در آن پرتاب می‌شوم. این خرد میان تهی خود آتش سوزانی است که رنگ از زندگی خواهد زدود. آنچه نوشتم صرفاً بیان حس من بود. اما بحث من و دکتر قاضیان به جای خود باقی است.

Monday، July 23، 2007                                                                         

 خوشا به حال اسلام گرایان ترکیه

اسلام‌گرایان ترک از این نعمت بهره‌مندند که در انتخابات ترکیه حدود پنجاه درصد آراء را به دست آورد‌ه‌اند.
پیروز شده‌اند اما یک پیروزی نسبی و شکننده که هر آن می‌تواند از دست برود

اگر اسلام‌گرایان صد در صد یا نود و چند درصد آراء را به دست آورده‌ بودند، می‌توانستند خود را نماینده تام و تمام مردم ترکیه قلمداد کنند، جشن پرشکوهی از پیروزی به راه بیاندازند، و آن چند درصد را فریب خورده قلمداد کنند، کسانی که یا به واقع از شرافت مردم ترکیه بی‌بهر‌ه‌اند یا احتمالاً از دشمنان مردم ترکیه کمک می‌گیرند.

اگر اسلام‌گرایان ترکیه چنان پیروزی شگرفی پیدا می‌کردند، می‌توانستند ادعا کنند آنچه رخ داده یک انتخابات ساده نبوده، یک حماسه بزرگ بوده است. می‌توانستند ادعا کنند آنچه رخ داده است، صرفاً اراده مردم ترکیه نبوده است، اراده مطلق خداوند بوده است که در رای مردم تجلی کرده است.

اسلام گرایان با چنان پیروزی شگرفی، کم کم در باره نقش خود نیز شک می‌کردند. با خود می‌گفتند نکند که ما فرستادگان و رسولان خداوند در روی زمین هستیم و برای ایفای نقشی به زمین فرستاده شده‌ایم که نباید در انجام آن کوتاهی کنیم.

مردم نیز پیروزی شگرف حزب عدالت و توسعه را که به واسطه آراء آنان حاصل شده بود، چیزی از آن خود نمی‌دانستند، و تحت جاذبه شگرف این پیروزی قرار می‌گرفتند. عظمت پیروزی حزب، نگاه آنان را به رهبران حزبی دگرگون می‌کرد. رهبران حزبی نورانی به نظر می‌آمدند. شاید دفاتر حزب در جای جای سرزمین ترکیه، وجهی مقدس پیدا می‌کرد.

چنان بود که ماجرا اصولاً از حد و حدود اراده و اختیار رهبران حزب و مردم انتخاب کننده فراتر می‌رفت، ماجرا به تقدیری مقدس نسبت داده می‌شد و اراده خداوند. مساله از حد و حدود ترکیه فراتر می‌رفت، بعدی جهانی می‌یافت، از عرصه سیاست نیز فراتر می‌رفت به ساختار تربیتی و روانشناختی تک تک مردم ترکیه توسع پیدا می‌کرد.

حزب عدالت و توسعه اما تنها نیمی از آراء مردم را به دست آورده است. این اولین پیروزی حزب مذکو نبود، بلکه این حزب دومین پیروزی پیاپی خود را جشن می‌گیرد و نسبت به دوره قبل چند درصدی بیشتر موفق به کسب آراء عمومی شده است.

حال اینان از این نعمت بهره‌مندند که پیروزی خود را یک پیروزی موقت سیاسی قلمداد کنند که ربطی به عملکرد گذشته خود آنان داشته است و البته ارتباطی با انتخاب مردم با گرایشات اسلامی. قدرت انتخاب مردم، اصل انجام انتخابات، دمکراسی، کثرت سیاسی، بازی حرفه‌ای و مستمر در حوزه سیاست، بنیادهای هستی شناختی اسلام گرایان را در عرصه سیاسی فراهم ساخته است. به هیچ روی نمی‌توانند حرمت اینهمه را نادیده بیانگارند.

اسلام گرایی در ترکیه، با حد ممکن اسلامی بودن یک جامعه مدرن، تطابق کم نظیری دارد. سیاست در چنین فضایی، ارزش‌های اسلامی را تقویت می‌کند اما در حد و اندازه‌های معقول یک جامعه مدرن. اگر اسلام‌گرایان در دام پیروزی‌های شگرف می‌افتادند، ماجرا دگرگون می‌شد. آنگاه انتظار و توقع رهبران حزبی از حد معقول اسلامی بودن یک جامعه مدرن فراتر می‌رفت. یکباره در خیال احیای دوباره امپراتوری عثمانی می‌افتادند و شکاف عظیم میان انتظارات و اقدامات دولت و حد ممکن اسلامی بودن در یک جامعه مدرن، هزار آفت اجتماعی و فرهنگی و سیاسی را سبب می‌شد.

پیروزی یک جزب اسلام گرا در ترکیه، نه تنها خطری برای دیگر جریانات سیاسی و فکری و فرهنگی در این کشور نیست، بلکه اتفاقاً پیش شرط رشد و توسعه همه آنهاست. اینک سکولارهای ترکیه در می‌یابند که برای بقاء خود در جامعه ترکیه نیازمند بازآفرینی فکری، فرهنگی، تشکیلاتی و سیاسی هستند. آنان برای کسی جایی را تنگ نکرد‌ه‌اند بلکه فضای سیاسی را فراخ‌تر و گشوده‌تر ساخته‌اند.

خوشا به حال اسلام گرایان ترکیه، که پیروزی سیاسی‌شان همانقدر که فضای سیاسی را گشوده‌تر ساخته، در نقطه مقابل ایمان دینی نیز نایستاده است. اسلام حاضر شده در عرصه سیاسی، سرمایه‌های ایمانی‌شان را هر روز به نحوی هزینه تبلیغات کینه توزانه علیه این و آن نمی‌کند. می‌توانند در حوزه سیاست اسلام گرا باشند و در حوزه خصوصی‌شان هم به جد یک مومن مسلمان. اگر تئوری سیاسی‌شان هم شکست بخورد و در انتخابات بعدی رای نیاورند، آسیبی به مسلمانی‌شان وارد نخواهد شد.

خوشا به حال مردم ترکیه که توانسته‌اند مسلمانی‌شان را با مقتضیات زندگی در یک جامعه مدرن در هم آمیزند و فضیلت مسلمانی‌شان با فضیلت سیاسی عصر جدید.

Friday، July 20، 2007                                                                         

 

Wednesday، July 18، 2007                                                                         

 

Thursday، July 12، 2007                                                                         

 

Sunday، July 01، 2007                                                                         

 چاره‌ای جز نوشتن نیست

مرتضی کریمی می‌نویسد:

ننوشتن برای من یک عمل است که باید مرتکب شوم، بدان معنی که هر روز و هر ساعت باید بنشینم و ننویسم. این بدان معناست که هر روز باید فکر کنم و فکر کنم و فکر کنم و بدون اینکه مخاطبی داشته باشم، برای مخاطبم ننویسم و ننویسم و ننویسم. من به دلیل احترام به مخاطبم، خودم و نوشته‌هایم تنها زمانی می‌نویسم که حرفی برای گفتن داشته باشم و تا زمانی که حرفی برای گفتن نداشته باشم سکوت می‌کنم

این سخن یک معنای متعارف دارد که خیلی با آن مخالفتی ندارم. کریمی درست می‌گوید، تنها زمانی باید سخن گفت و نوشت که حرفی برای گفتن هست. بنابراین کمتر باید نوشت. من خودم جزو کسانی هستم که مصداق این نصیحت هستم. دوستانی هستند که به جد و یا در قالب شوخی به من توصیه می‌کنند کمتر بنویسم.

اما سخن کریمی یک پیش فرض پنهان دارد که با آن به شدت مخالفم و آن عبارت از آن است که گویا می‌توان بی مخاطب دریافت که حرفی برای گفتن هست. تجربه‌ام در این مدت وبلاگ نویسی تجربه نابی است. من از آن دریافته‌ام که تنها در نسبت با مخاطب است که حرفی و سخنی برای گفتن شکفته می‌شود.

تنهایی کریمی نیز بخواهد یا نخواهد در نسبت با مخاطبی شکل می‌گیرد که البته او در عالم خیال آفریده است. او در عالم خیال خود مخاطب و مخاطبانی می‌سازد که لب فروبسته و خاموش گوش به او سپرده‌اند و چشم‌های حیرت زده به او دوخته‌اند. او هنگامی که مطالعه می‌کند و می‌اندیشد با آنان سخن می‌گوید، آنان برای بارقه‌های ذهنی او فریاد شادی می‌کشند و هنگامی که ذهن‌اش از کار بازایستاده باشد، با چشمانی شوخ به او می‌نگرند و به طعنه به او لبخند می‌زنند.

کریمی گاه از استقبال این مخاطبان به وجد می‌آید و گاه از چشمان طعنه‌ زن آنان افسرده حال به گوشه‌ای پناه می‌جوید.

کریمی حتی اگر به راستی ننویسد، همواره خواهد نوشت. اما تفاوت محیط وبلاگ با تنهایی کریمی در آن است که اینجا مخاطبان واقعی‌اند. توهم‌های آدمی را زائل می‌کنند و فرد را در یک محیط واقعی ارتباطی قرار می‌دهند. به او می‌آموزند که حرف‌های بسیار دارد هنگامی که تصور می‌کند حرفی برای گفتن نیست، و در عین حال او را از اریکه توهم بیرون می‌آورند هنگامی که تصور می‌کند انبوه مخاطبان در مقابل او حیرت زده ایستاده‌اند.

به علاوه، مخاطب در وبلاگ به تدریج الگوی فکر کردن و الگوی نوشتن را به فرد می‌آموزد. این امکان دو طرفه‌ای است که پیش از این وجود نداشت. پیش از اینها، فرد به لطائف الحیل، مخاطب خود را به سیاق نحوه نوشتن و سخن گفتن خود می‌آفرید. اینک اما محیط وبلاگ، این ارتباط را دوطرفه کرده است. اینک نویسنده نیز ضروری است نوشتن، نحوه فکر کردن و سلوک فکری را از مخاطب بیاموزد.

هر جامعه‌ای به یک ساختار بیناذهنی متکی است. جهانی که در این دیار به نحوی اقتدارگرایانه استیلا داشته است، اینک دریچه‌‌ای گشوده شده است تا از وجه اقتدارگرایانه‌اش بکاهیم و روزن‌های آن را برای تنفس و بداعت‌های معطوف به زندگی گسترش بخشیم.

کریمی شکایت کرده است که به این محیط وابسته می‌شود. وابستگی به این محیط، الگوی تازه مدنیتی است که همه به آن نیازمندیم. همین وابستگی است که منجر به تزلزل کلام او شده است. یکجا به جد گفته است که نخواهد نوشت، و جای دیگر تنها مرخصی کوتاه مدتی خواسته است تا تاملی کند. امیدوارم کریمی باور کند که خوشبختانه ننوشتن ممکن نیست. نوشتن تنها چاره اوست. می‌تواند تصمیم بگیرد که کمتر بنویسد، اما ننوشتن، و ننوشتن را کاری قلمداد کردن از آن حرف‌هاست که فهم‌اش برای من یکی ممکن نیست.